Kurs Saluton
Lekcja esperanto 5: biernik -n, jedzenie i picie
Jedna litera, -n, pokazuje, kto co komu robi – i pozwala ustawiać słowa niemal w dowolnej kolejności.
Jedna rzecz naraz: dialog kwestia po kwestii, nowe słowa z dźwiękiem i obrazkami, jedno ćwiczenie na ekranie.
29 słów21 ćwiczeń~18 min
W tej lekcji poznasz najsłynniejszą końcówkę esperanta: -n. Oznacza dopełnienie bliższe – rzecz, którą ktoś widzi, je, pije, chce albo gotuje: Mi vidas la katon – „Widzę kota”. Ponieważ -n pokazuje dopełnienie, kolejność słów może się zmieniać bez zmiany znaczenia. Przy okazji nauczysz się około dwudziestu słów o jedzeniu i piciu. Polak zna biernik z własnego języka, więc -n nie będzie mu obce – ale kilka pułapek czeka na niego poniżej.
Dialog
Rozmowa wideo: w Krakowie pora kolacji, w São Paulo – obiadu.
| Esperanto | Polski |
|---|---|
| Ana: Saluton, Tomo! Kion vi faras? | Cześć, Tomo! Co robisz? |
| Tomo: Mi kuiras la vespermanĝon. Kaj vi? | Gotuję kolację. A ty? |
| Ana: Mi manĝas mian tagmanĝon: rizon, fazeolojn kaj salaton. | Jem swój obiad: ryż, fasolę i sałatkę. |
| Tomo: Mmm, bongusta tagmanĝo! Mi kuiras fungan supon, kiel mia avino. | Mmm, pyszny obiad! Ja gotuję zupę grzybową, tak jak moja babcia. |
| Tomo: Ho, mi vidas la katon! Saluton, Kafo! | O, widzę kota! Cześć, Kafo! |
| Ana: Jes. Kafo ŝatas rizon, sed ne fazeolojn! | Tak. Kafo lubi ryż, ale nie fasolę! |
| Tomo: Kaj kion vi trinkas? | A co pijesz? |
| Ana: Mi trinkas kafon. | Piję kawę. |
| Tomo: Kafon aŭ Kafon? | Kawę czy kota Kafo? |
| Ana: Ha ha! La trinkaĵon, kompreneble, ne la katon! | Ha ha! Napój, oczywiście, nie kota! |
| Tomo: Mi trinkas teon kun citrono. | Ja piję herbatę z cytryną. |
| Ana: Kaj la supon vi manĝas kun pano? | A zupę jesz z chlebem? |
| Tomo: Kompreneble! Supon sen pano mi ne manĝas! | Oczywiście! Zupy bez chleba nie jem! |
| Ana: Nun mi volas supon! | Teraz mam ochotę na zupę! |
| Tomo: Do vi devas veni al Krakovo! | No to musisz przyjechać do Krakowa! |
Zwróć uwagę na żart: kafon „kawę” i Kafon „kota Kafo” brzmią tak samo. Oba mają -n, bo oba są dopełnieniem czasownika trinkas.
Nowe słowa
| Esperanto | Polski | Uwagi |
|---|---|---|
| vidi | widzieć | |
| manĝi | jeść | manĝo „posiłek” |
| trinki | pić | trinkaĵo „napój” |
| veni | przychodzić, przyjeżdżać | |
| tagmanĝo | obiad | tago „dzień” + manĝo „posiłek” |
| vespermanĝo | kolacja | vespero + manĝo |
| matenmanĝo | śniadanie | mateno + manĝo |
| rizo | ryż | |
| fazeolo | fasola | zwykle w liczbie mnogiej: fazeoloj |
| salato | sałatka, sałata | |
| supo | zupa | |
| fungo | grzyb | funga supo „zupa grzybowa” |
| pano | chleb | uwaga: to nie „pan”! |
| fromaĝo | ser | |
| pomo | jabłko | terpomo „ziemniak” (dosłownie „jabłko ziemi”) |
| kafo | kawa | |
| teo | herbata | |
| akvo | woda | |
| lakto | mleko | |
| citrono | cytryna | |
| bongusta | smaczny, pyszny | bona + gusto „smak” |
| kun | z | |
| sen | bez | uwaga: to nie polski „sen”! |
| aŭ | albo, lub | |
| kompreneble | oczywiście |
Gramatyka
Co robi -n
Końcówka -n oznacza dopełnienie bliższe: osobę lub rzecz, na którą działa czasownik. Podmiot – ten, kto działa – nie ma -n. Pełne zasady znajdziesz na stronie o bierniku.
| Esperanto | Polski |
|---|---|
| Tomo vidas la katon. | Tomo widzi kota. |
| La kato vidas Tomon. | Kot widzi Toma. |
| Ana trinkas kafon. | Ana pije kawę. |
| Mi volas supon. | Chcę zupę. |
Zaimki też dostają -n: min „mnie”, vin „ciebie, was”, lin „jego”, ŝin „ją”, ĝin „je”, nin „nas”, ilin „ich”. La kato vidas min – „Kot widzi mnie”. Dostają je także słowa pytające: Kion vi trinkas? – „Co pijesz?”
Pułapki biernika dla Polaków. Biernik w esperanto odpowiada pytaniu „kogo? co?”, ale polszczyzna lubi inne przypadki, więc uważaj na trzy sytuacje:
- Czasowniki z celownikiem lub dopełniaczem. Po polsku „pomagam ci” (celownik) i „chcę zupy” (dopełniacz), a w esperanto dopełnienie bliższe ma zawsze -n: Mi helpas vin, Mi volas supon.
- Przeczenie. Polski po zaprzeczeniu stawia dopełniacz („nie piję kawy”, „nie widzę kota”), a esperanto zostaje przy bierniku: Mi ne trinkas kafon, Mi ne vidas la katon.
- Przyimki. Po polsku rzeczownik po przyimku zmienia przypadek („z chlebem”, „bez chleba”), a w esperanto przyimek nie wymaga -n: kun pano, sen pano.
-n przy liczbie mnogiej i przymiotnikach
Gdy dopełnienie jest w liczbie mnogiej, -n stoi po -j: -ojn. Przymiotniki i zaimki dzierżawcze, które opisują dopełnienie, też dostają -n. Kolejność jest zawsze ta sama: rdzeń, -j, -n.
| Forma podmiotu | Forma dopełnienia |
|---|---|
| fazeoloj | fazeolojn |
| mia tagmanĝo | mian tagmanĝon |
| funga supo | fungan supon |
| ruĝaj pomoj | ruĝajn pomojn |
Swobodny szyk zdania
Ponieważ -n oznacza dopełnienie, możesz je przesuwać bez zmiany tego, kto co robi. Zwykły szyk to podmiot – orzeczenie – dopełnienie, jak po polsku. Postawienie dopełnienia na początku je podkreśla, jak w kwestii z dialogu Supon sen pano mi ne manĝas! Zobacz szyk zdania.
W pierwszych trzech zdaniach poniżej strzałka zawsze wskazuje słowo z -n, niezależnie od tego, gdzie stoi: Tomo widzi kota. Pierwsze zdanie ma zwykły szyk. W dwóch pozostałych na początku stoi la katon: La katon vidas Tomo podkreśla, że to Tomo go widzi, a nie ktoś inny, a La katon Tomo vidas – że Tomo widzi właśnie kota, a nie coś innego. W ostatnim zdaniu -n przeszło na Tomon, więc teraz to kot patrzy na Toma.
Tomo podmiot vidas czasownik la katon dopełnienie
La katon dopełnienie vidas czasownik Tomo podmiot
La katon dopełnienie Tomo podmiot vidas czasownik
Tomo widzi kota.
La kato podmiot vidas czasownik Tomon dopełnienie
Kot widzi Toma.
Dla Polaka to nic nowego: „Kota widzi Tomo” też jest poprawne.
Kiedy nie ma -n
- Po esti. La kato estas Kafo – kot i Kafo to to samo, więc nie ma dopełnienia.
- Po przyimku. kun pano „z chlebem”, sen fazeoloj „bez fasoli”. Jeden wyjątek, dotyczący kierunku, poznasz w lekcji 9.
Dlaczego saluton i bonan tagon mają -n
Te powitania są dopełnieniem czasownika, którego nie wypowiadasz: (Mi deziras al vi) bonan tagon – „(Życzę ci) dobrego dnia”. Saluton to skrót od (Mi donas al vi) saluton – „(Daję ci) pozdrowienie”. Dlatego bona zmienia się w bonan, tago w tagon, a saluto „pozdrowienie” w saluton. Tak samo jest z dankon „dziękuję”. Po polsku życzenia też mają ukryty czasownik, tyle że rzeczownik stoi w dopełniaczu.
Ćwiczenia
Kącik kulturalny
Esperantyści często dzielą się posiłkami w domu. Pasporta Servo, bezpłatna sieć gościnności prowadzona od 1974 roku przez organizację młodzieżową TEJO, wymienia ponad 2400 gospodarzy w 121 krajach. Goście nocują za darmo i rozmawiają z gospodarzami po esperancku – często przy kolacji. Zobacz, gdzie mówi się po esperancku.
Częste pytania
Po co esperanto ma biernik?
Biernik pokazuje wyraźnie dopełnienie, więc szyk można zmieniać dla podkreślenia, nie zmieniając tego, kto co robi. Fundamento (1905) określa go w regule 2: biernik tworzy się przez dodanie -n do mianownika.
Czy zrozumieją mnie, jeśli zapomnę o -n?
Zwykle tak, z kontekstu. Czasem jednak -n zmienia znaczenie: La hundo ĉasas la katon znaczy „Pies goni kota”, a La hundon ĉasas la kato – „Kot goni psa”.
Czy imiona też dostają -n?
Imiona kończące się na -o, jak Tomo czy Kafo, dostają -n jak każdy rzeczownik: Mi vidas Tomon. Według PMEG imię zakończone inną samogłoską może dostać -n bezpośrednio – Mi vidas Anan – albo obejść się bez niego, gdy znaczenie jest jasne.
Źródła
- Fundamento de Esperanto – gramatyka po polsku (reguły 2 i 8)
- PMEG: N-finaĵo – bazaj reguloj
- PMEG: N-finaĵo por objekto (dopełnienie)
- PMEG: Vortordo (szyk zdania)
- PMEG: Mallongigitaj frazoj (powitania z -n)
- PMEG: Ne-esperantigitaj nomoj (imiona a końcówka -n)
- Pasporta Servo
- TEJO – o TEJO (po angielsku)
Jeśli Esperantopedia Ci pomogła, możesz ją wesprzeć.