Esperanto les 7: vragen stellen met ĉu en ki-woorden

In deze les leer je vragen stellen. Zet ĉu voor een bewering en het wordt een ja/nee-vraag – zonder dat je werkwoord en onderwerp hoeft om te draaien. Voor al het andere zijn er vraagwoorden die allemaal met ki- beginnen: kio „wat”, kiu „wie, welke”, kie „waar”, kiam „wanneer”, kial „waarom”, kiel „hoe” en kiom „hoeveel”. Je antwoordt met jes, ne en ĉar „omdat”.

#Dialoog

Juli. Tomo is aangekomen in de congresstad en kan het congresgebouw niet vinden. Hij ziet een vrouw met een groene ster.

Kiom longe vi lernas…? gebruikt de tegenwoordige tijd, omdat het leren nog doorgaat. De + een tijdsduur betekent „al … lang” (en het duurt nog voort): Mi lernas Esperanton de naŭ monatoj – „Ik leer al negen maanden Esperanto”. Net als in het Nederlands gebruik je hier dus de tegenwoordige tijd.

#Nieuwe woorden

#Grammatica

#Ja/nee-vragen met ĉu

Voor een ja/nee-vraag zet je ĉu aan het begin van de zin. Verder verandert er niets. De volledige regels staan op de pagina vragen en ontkenning. Het Nederlands vormt een ja/nee-vraag door werkwoord en onderwerp om te draaien („Spreek je Esperanto?”); in het Esperanto draai je niets om, maar zet je ĉu vooraan.

Antwoord met jes of ne, het liefst met een korte zin: Jes, mi parolas. / Ne, mi ne parolas. Om een bevestiging te vragen voeg je aan het eind ĉu ne? toe: Vi venos, ĉu ne? – „Je komt toch?”

Maak er een vraag van

Zet de woorden in de juiste volgorde.

1. Spreek je Esperanto?

   Woorden: Esperanton vi Esperanto ĉu parolas

   Antwoord

   Ĉu vi parolas Esperanton?Ook goed: Ĉu vi Esperanton parolas? · Ĉu parolas vi Esperanton? · Ĉu parolas Esperanton vi? · Ĉu Esperanton vi parolas? · Ĉu Esperanton parolas vi?

2. Ben je gisteren aangekomen?

   Woorden: vi hieraŭ alvenis alvenas ĉu

   Antwoord

   Ĉu vi alvenis hieraŭ?Ook goed: Ĉu vi hieraŭ alvenis? · Ĉu alvenis vi hieraŭ? · Ĉu alvenis hieraŭ vi? · Ĉu hieraŭ vi alvenis? · Ĉu hieraŭ alvenis vi?

3. Is de koffie lekker?

   Woorden: bongusta kafon ĉu kafo la estas

   Antwoord

   Ĉu la kafo estas bongusta?

#Zeven vraagwoorden

Al deze woorden beginnen met ki-. Ze horen bij een grotere familie van 45 woorden, de correlatieven, die je in les 11 als volledige tabel ziet.

Let op: het Nederlandse „wie” en „welke/welk” zijn in het Esperanto hetzelfde woord, kiu: Kiu volas kafon? – „Wie wil koffie?”, maar ook Kiu libro? – „Welk boek?”. En voor „hoe” kiest het Esperanto tussen kiel (op welke manier) en kia (wat voor soort, zoals in „Hoe is het weer?”).

Voor „hoeveel” met een zelfstandig naamwoord voeg je da toe: Kiom da lingvoj vi parolas? – „Hoeveel talen spreek je?” Het zelfstandig naamwoord na da krijgt nooit -n.

Vraagwoorden

Koppel elk Esperantowoord aan zijn betekenis.

• • kio
    Antwoord

    wat
  • kiu
    Antwoord

    wie
  • kie
    Antwoord

    waar
  • kiam
    Antwoord

    wanneer
  • kial
    Antwoord

    waarom
  • kiel
    Antwoord

    hoe
  • kiom
    Antwoord

    hoeveel

  Betekenissen: wanneer · wat · hoe · waar · hoeveel · waarom · wie

#Vraagwoorden met -n

Is het vraagwoord het lijdend voorwerp, dan krijgt het -n, net als een zelfstandig naamwoord: kio → kion, kiu → kiun.

Met of zonder -n?

Typ het antwoord. In plaats van ĉ, ĝ, ŝ, ŭ kun je cx, gx, sx, ux typen.

1. ___ vi trinkas? „Wat drink je?”

   Antwoord

   Kion

2. ___ vidas vin? „Wie ziet jou?”

   Antwoord

   Kiu

3. ___ vi vidas? „Wie zie je?”

   Antwoord

   Kiun

4. ___ okazis? „Wat is er gebeurd?”

   Antwoord

   Kio

#Kial beantwoorden met ĉar

Kial? vraagt naar een reden en ĉar geeft die: Kial vi lernas Esperanton? – Ĉar mi ŝatas lingvojn. – „Waarom leer je Esperanto? – Omdat ik talen leuk vind.” Ĉar is zowel „omdat” als „want”. Na „omdat” zet het Nederlands het werkwoord achteraan („omdat ik talen leuk vind”); in het Esperanto verandert de woordvolgorde na ĉar niet: ĉar mi ŝatas lingvojn.

#Oefeningen

Oefeningen bij les 7

1. Maak er een vraag van: Vi parolas Esperanton.

   Antwoord

   Ĉu vi parolas Esperanton

2. Welk woord betekent „waar”?

   kiamkiekiu
   Antwoord

   kie

3. Welk woord betekent „waarom”?

   kialkielkiom
   Antwoord

   kial

4. Vertaal: „Wanneer ben je aangekomen?”

   Antwoord

   Kiam vi alvenis / Kiam alvenis vi

5. Vul in: ___ vi nomiĝas? („Hoe heet je?”)

   Antwoord

   Kiel

6. Waar vraagt Kiom kostas la kafo? naar?

   de tijdde prijsde plaats
   Antwoord

   de prijs

7. Vertaal: „Wie wil koffie?”

   Antwoord

   Kiu volas kafon

8. Kies het beste antwoord op Kial vi lernas Esperanton?

   Ĉar mi ŝatas lingvojn.Hieraŭ.En Japanio.
   Antwoord

   Ĉar mi ŝatas lingvojn.

9. Vertaal: „Wat is er gebeurd?”

   Antwoord

   Kio okazis

ControlerenOpnieuw

#Cultuurhoekje

Niemand weet precies hoeveel mensen Esperanto spreken. Serieuze schattingen lopen uiteen van ongeveer 60.000 (Svend Vendelbo Nielsen, 2017) tot zo'n 2 miljoen (de enquêtes van Sidney Culbert), en tegen maart 2020 waren zo'n 2,8 miljoen mensen aan de Esperanto-cursussen van Duolingo begonnen. Tomo's herkenningsteken heeft ook een geschiedenis: de groene ster werd begin jaren 1890 een teken waaraan Esperanto-sprekers elkaar herkennen. Zie hoeveel mensen Esperanto spreken.

#Veelgestelde vragen

#Kan ik een vraag stellen zonder ĉu?

In gesproken taal kan stijgende intonatie alleen al een vraag maken, zoals in Ana's Vi kuiras? in les 4. Schriftelijk maakt ĉu de vraag duidelijk, en het is de standaardvorm.

#Wat is het verschil tussen kio en kiu?

Kio vraagt in het algemeen naar een zaak: Kio estas tio? – „Wat is dat?”. Kiu vraagt naar een persoon, of naar één van meerdere dingen: Kiu libro? – „Welk boek?”.

#Hoe antwoord ik op een ontkennende vraag?

Gebruik een volledige zin. Bij Ĉu vi ne volas kafon? – „Wil je geen koffie?” – begrijpen sprekers jes en ne op verschillende manieren, dus zeg Jes, mi volas of Ne, mi ne volas. Een woord als het Nederlandse „jawel” kent het Esperanto niet.

#Bronnen

• Fundamento de Esperanto – grammatica in het Engels
• PMEG: Ĉu-demandoj (ja/nee-vragen)
• PMEG: Respondvortoj (antwoordwoorden, ontkennende vragen)
• PMEG: Tabelvortoj – bazaj reguloj (ki-woorden)
• Libera Folio: „Nova takso: 60.000 parolas Esperanton” (2017)
• Libera Folio: „Kie estas la Duolinganoj?” (2020)
• Wikipedia (nl): Symbolen van Esperanto (de groene ster)
• Vikipedio: Verda stelo