Grammatica
Vragen en ontkenning in het Esperanto: ĉu, ki-woorden, ne
Geen hulpwerkwoorden en geen omgedraaide woordvolgorde: zet ĉu voorop en de zin is een vraag.
Het Esperanto maakt van een bewering een ja/nee-vraag door ĉu vooraan te zetten: Vi parolas Esperanton → Ĉu vi parolas Esperanton? – „Spreek je Esperanto?”. Andere vragen beginnen met een ki-woord als kio „wat” of kie „waar”. Om te ontkennen zet je ne voor het woord dat je ontkent, of je gebruikt een neni-woord. Eén ontkenning per zinsdeel is genoeg (regel 12 van de 16 regels).
Ja/nee-vragen met ĉu
Ĉu staat normaal aan het begin van de vraag (PMEG). De rest van de zin verandert niet: er is geen hulpwerkwoord nodig, en het werkwoord verhuist niet. Anders dan in het Nederlands („Spreek je Esperanto?”) draai je werkwoord en onderwerp dus niet om.
- Ĉu vi komprenas min? – „Begrijp je mij?”
- Ĉu vi estas kanadano? – „Ben je Canadees?”
- Ĉu vi volas kafon aŭ teon? – „Wil je koffie of thee?”
Ĉu kan ook aan het eind staan, na een komma: Vi estas usonano, ĉu? Om om bevestiging te vragen, voeg je ĉu ne? toe: Vi restos hejme, ĉu ne? – „Je blijft thuis, toch?” (PMEG).
In een indirecte vraag betekent ĉu „of”: Mi ne scias, ĉu li venos – „Ik weet niet of hij komt”. Het Nederlandse „of” is dus ĉu in een vraag, maar aŭ in „koffie of thee”.
Vragen met ki-woorden
Vragen naar details beginnen met een ki-woord uit de tabel van de correlatieven. Bijna alle Nederlandse vraagwoorden beginnen met w (wie, wat, waar, wanneer, waarom, welk, wiens); in het Esperanto beginnen ze met ki-.
| Woord | Betekenis | Voorbeeld | Vertaling |
|---|---|---|---|
| kio | wat | Kio estas tio? | „Wat is dat?” |
| kiu | wie, welke | Kiu vi estas? | „Wie ben jij?” |
| kia | wat voor (een) | Kia estas la vetero? | „Wat voor weer is het?” |
| kie | waar | Kie vi loĝas? | „Waar woon je?” |
| kien | waarheen | Kien vi iras? | „Waar ga je naartoe?” |
| kiam | wanneer | Kiam vi venos? | „Wanneer kom je?” |
| kial | waarom | Kial vi ridas? | „Waarom lach je?” |
| kiel | hoe | Kiel vi fartas? | „Hoe gaat het met je?” |
| kiom | hoeveel | Kiom ĝi kostas? | „Hoeveel kost het?” |
| kies | van wie, wiens | Kies libro estas tio? | „Van wie is dat boek?” |
| kioma | de hoeveelste | Kioma horo estas? | „Hoe laat is het?” (zie getallen) |
Is het vraagwoord het lijdend voorwerp, dan krijgt het de accusatief -n: Kion vi volas? – „Wat wil je?”; Kiun vi vidis? – „Wie heb je gezien?”.
Ki-woorden staan meestal vooraan, maar voor nadruk zijn andere volgordes toegestaan (Wikipedia; zie woordvolgorde). Dezelfde woorden leiden ook betrekkelijke bijzinnen in: la viro, kiu venis – „de man die kwam”.
Een vraag kan ook alleen met intonatie worden gesteld, zonder ĉu (PMEG). In geschreven tekst maakt ĉu de vraag duidelijk.
Ontkenning met ne
Ne staat vlak voor het woord dat het ontkent (PMEG). Voor het werkwoord ontkent het de hele zin:
- Mi ne dormas. – „Ik slaap niet.”
- Ne mi faris tion. – „Ik was het niet die dat deed.”
- Ni faris la kontrakton ne skribe, sed parole. – „We sloten het contract niet schriftelijk, maar mondeling.”
Het Nederlands heeft twee ontkenningswoorden, „niet” en „geen”. Het Esperanto heeft voor beide meestal gewoon ne: Mi ne havas tempon. – „Ik heb geen tijd.” Het woord nenia (zie hieronder) is de nadrukkelijker variant.
Nek … nek betekent „noch … noch”: Mi volas nek kafon, nek teon – „Ik wil noch koffie, noch thee”. Na een ontkenning voegt nek „en ook niet” toe: Mi ne renkontis lin, nek lian fraton – „Ik heb hem niet ontmoet, en zijn broer evenmin”.
Neni-woorden
De neni-rij van de correlatieven geeft woorden die zelf ontkennen, waar ze ook staan.
| Woord | Betekenis | Voorbeeld | Vertaling |
|---|---|---|---|
| neniu | niemand; geen | Neniu venis. | „Niemand kwam.” |
| nenio | niets | Mi vidis nenion. | „Ik zag niets.” |
| nenie | nergens | Ĝi estas nenie. | „Het is nergens.” |
| neniam | nooit | Mi neniam fumis. | „Ik heb nooit gerookt.” |
| neniel | op geen enkele manier | Mi neniel povas helpi. | „Ik kan op geen enkele manier helpen.” |
| nenial | om geen enkele reden | Li nenial koleris. | „Hij werd zonder reden boos.” |
| nenia | geen enkel | Mi havas nenian ideon. | „Ik heb geen flauw idee.” |
| nenies | van niemand | Ĝi estas nenies. | „Het is van niemand.” |
| neniom | niets, geen enkele hoeveelheid | Restas neniom. | „Er blijft niets over.” |
Geen dubbele ontkenning
Regel 12 van het Fundamento: „Als er één ontkenning in een zin staat, is een tweede niet toelaatbaar.” Dus Mi vidis neniun betekent „Ik zag niemand”, zonder ne voor het werkwoord.
Twee ontkenningen heffen elkaar op. Mi ne amas neniun betekent „Het is niet waar dat ik van niemand hou” – dus ik hou wel van iemand (PMEG). Dat is lastig voor sprekers van het Spaans, Pools, Russisch en andere talen waarin een dubbele ontkenning gewoon is. Voor Nederlandstaligen is het vertrouwder: ook in het Standaardnederlands zeg je „ik zie niemand”, niet „ik zie niemand niet”, en „dat is niet niks” betekent dat het wél iets is.
Het herhalen van hetzelfde ontkennende woord geeft alleen nadruk: Neniam, neniam, neniam li revenos – „Nooit, nooit, nooit komt hij terug” (PMEG).
Antwoorden met jes en ne
Jes betekent „ja” en ne betekent „nee”. Ze vormen ook korte antwoorden: Ĉu vi komprenas? – Jes, mi komprenas. / Ne, mi ne komprenas. Let op: het Esperanto-woord ja is niet „ja” maar een bevestigend deeltje voor nadruk: Mi ja diris tion! – „Dat zei ik toch!”
Ontkennende vragen zijn lastig. Bij Ĉu vi ne volas kafon? – „Wil je geen koffie?” beschrijft het PMEG twee stelsels die in gebruik zijn:
| Antwoord | „Westers” stelsel | „Oostelijk” stelsel |
|---|---|---|
| Jes! | „Ja, ik wil wel koffie.” | „Klopt, ik wil geen koffie.” |
| Ne! | „Nee, ik wil geen koffie.” | „Nee, ik wil wel koffie.” |
Beide komen in de praktijk voor. Het Nederlands lost dit op met „jawel”; het Esperanto heeft daarvoor geen vast woord. Het veiligst is een volledige zin: Jes, mi volas of Ne, mi ne volas. Meer alledaagse zinnen vind je bij de basiszinnen.
Voorbeelden in zinnen
- Ĉu vi jam manĝis? – „Heb je al gegeten?”
- Ĉu ni iru al la kinejo aŭ restu hejme? – „Zullen we naar de bioscoop gaan of thuisblijven?”
- Kun kiu vi parolis? – „Met wie heb je gepraat?”
- Pri kio vi pensas? – „Waar denk je aan?”
- Kiom da gefratoj vi havas? – „Hoeveel broers en zussen heb je?”
- Kial vi ne venis hieraŭ? – „Waarom ben je gisteren niet gekomen?”
- Mi neniam estis en Japanio. – „Ik ben nog nooit in Japan geweest.”
- Neniu el ni scias la respondon. – „Niemand van ons weet het antwoord.”
- Mi tute ne scias, kie li estas. – „Ik weet helemaal niet waar hij is.”
Veelgestelde vragen
Hoe zeg je ja en nee in het Esperanto?
„Ja” is jes en „nee” is ne. Ne betekent ook „niet”: Ne, mi ne scias – „Nee, ik weet het niet”.
Verandert de woordvolgorde in Esperanto-vragen?
Nee. Zet ĉu voor een bewering voor een ja/nee-vraag, of begin met een ki-woord. Er is geen hulpwerkwoord nodig, en het werkwoord wordt niet voor het onderwerp gezet.
Is dubbele ontkenning toegestaan in het Esperanto?
Nee. Eén ontkenning per zinsdeel is genoeg, en twee ontkenningen heffen elkaar op: Mi ne vidis neniun betekent „Ik heb wél iemand gezien”.
Hoe beantwoord je een ontkennende vraag in het Esperanto?
Sprekers gebruiken twee verschillende stelsels voor jes en ne, dus een volledige zin is het duidelijkst: Jes, mi volas – „Ja, ik wil het wel”.
Wat is het verschil tussen ĉu en kiu?
Ĉu vraagt of iets waar is en verwacht jes of ne. Kiu betekent „wie” of „welke”: Kiu venis? – „Wie kwam er?”.
Bronnen
Als Esperantopedia je heeft geholpen, kun je het steunen.