Esperanto dersi 4: şimdiki zaman ve hobiler

Bu derste Esperanto fiillerinin nasıl işlediğini öğreneceksiniz. Şimdiki zaman her kişi için -as ile biter; sözlükte bulunan biçim, yani mastar, -i ile biter. Beş kullanışlı fiille – ŝati “sevmek, hoşlanmak”, voli “istemek”, povi “-ebilmek”, devi “-meli, zorunda olmak” ve preferi “tercih etmek” – işinizden, öğreniminizden ve yapmaktan hoşlandığınız şeylerden söz edebilirsiniz.

#Diyalog

Hafta içi bir öğleden sonra Ana ile Tomo mesajlaşıyor.

Burada iki küçük kelime kendi derslerinden önce geçiyor. Ĉu bir cümleyi evet–hayır sorusuna çevirir, Türkçedeki “mı, mi” gibi (7. ders). Kion ise “ne” anlamındaki kio kelimesinin nesne eki -n almış biçimidir (5. ders).

#Yeni kelimeler

Türkçedeki “çalışmak” iki ayrı fiile karşılık gelir: bir işte çalışmak labori, ders çalışmak ya da öğrenim görmek studi’dir.

Fiiller

Her Esperanto kelimesini anlamıyla eşleştirin.

• • kuiri
    Cevap

    yemek pişirmek
  • kanti
    Cevap

    şarkı söylemek
  • labori
    Cevap

    çalışmak (bir işte)
  • aŭskulti
    Cevap

    dinlemek
  • studi
    Cevap

    ders çalışmak
  • voli
    Cevap

    istemek

  Anlamlar: yemek pişirmek · ders çalışmak · dinlemek · şarkı söylemek · istemek · çalışmak (bir işte)

#Dil bilgisi

#Şimdiki zaman: herkes için -as

Şimdiki zamanda her fiil, kişi ne olursa olsun -as ile biter. Düzensiz fiil yoktur – esti “olmak” bile düzenlidir. Sistemin tamamı fiiller sayfasında.

Mi laboras hem “çalışıyorum” hem “çalışırım” demektir: Esperanto, Türkçedeki şimdiki zaman ile geniş zamanı ayırmaz. Türkçede kişiyi fiilin sonundaki ek gösterir (“çalışıyor-um”), bu yüzden zamir çoğu zaman söylenmez. Esperanto’da fiil kişiye göre değişmediği için kişiyi zamir gösterir ve zamir atlanamaz: “Çalışıyorum” Mi laboras olur, tek başına laboras değil.

#Mastar: -i

Mastar -i ile biter: labori “çalışmak”, kuiri “yemek pişirmek”, esti “olmak”. Bu ek Türkçedeki -mak, -mek ekinin karşılığıdır ve sözlükler fiilleri bu biçimde verir. Şimdiki zamanı yapmak için -i yerine -as koyun: kanti → kantas.

#Fiil + mastar

Ŝati, voli, povi, devi ve preferi fiillerinden sonra ikinci fiil mastar biçiminde kalır: Mi volas lerni – “Öğrenmek istiyorum”.

Türkçede bu anlamların bir kısmı fiile ek olarak gelir: “yapabilirim” (-ebil-), “yapmalıyım” (-meli). Esperanto’da ise bunlar ayrı fiillerdir ve sıra Türkçenin tersidir: önce çekimli fiil, sonra mastar gelir. “Biyolog olmak istiyorum” Mi volas esti biologo, “Yemek yapamam” Mi ne povas kuiri olur.

Olumsuz cümle kurmak için ne kelimesini fiilin önüne koyun: Mi ne povas kuiri.

-i mi, -as mı?

Doğru eki seçin.

1. Şarkı söylemeyi severim.

   Mi 1ŝat 2kant.

   ŝat- için ek

   1ŝat--i-as

   kant- için ek

   2kant--i-as
   Cevap

   Mi ŝatas kanti.

2. Ana biyolog olmak istiyor.

   Ana 1vol 2est biologo.

   vol- için ek

   1vol--i-as

   est- için ek

   2est--i-as
   Cevap

   Ana volas esti biologo.

3. Yemek yapamam.

   Mi ne 1pov 2kuir.

   pov- için ek

   1pov--i-as

   kuir- için ek

   2kuir--i-as
   Cevap

   Mi ne povas kuiri.

4. Çalışmamız lazım.

   Ni 1dev 2labor.

   dev- için ek

   1dev--i-as

   labor- için ek

   2labor--i-as
   Cevap

   Ni devas labori.

5. Akşamları Tomo yemek yapmayı tercih eder.

   Vespere Tomo 1prefer 2kuir.

   prefer- için ek

   1prefer--i-as

   kuir- için ek

   2kuir--i-as
   Cevap

   Vespere Tomo preferas kuiri.

#-e ile zaman ve yer zarfları

-e eki bir kelimeyi zarfa, yani nasıl, ne zaman ya da nerede sorusuna cevap veren bir kelimeye çevirir. Örneğin vespero “akşam” kelimesinden vespere “akşamleyin”, hejmo “ev” kelimesinden hejme “evde” olur. Türkçedeki “sabahleyin, akşamleyin” kelimelerinde bulunan -leyin ekini düşünebilirsiniz. Zarflar sayfasında çok daha fazlası var.

İsimden zarfa

Cevabı yazın. ĉ, ĝ, ŝ, ŭ için cx, gx, sx, ux yazabilirsiniz.

1. vespero “akşam” → “akşamleyin”

   Cevap

   vespere

2. mateno “sabah” → “sabahleyin”

   Cevap

   matene

3. hejmo “ev” → “evde”

   Cevap

   hejme

4. tago “gün” → “gündüzün”

   Cevap

   tage

#Alıştırmalar

4. ders alıştırmaları

1. Hangi ek şimdiki zamanı gösterir?

   -is-as-i
   Cevap

   -as

2. Esperanto’ya çevirin: “Çalışıyorum.” (bir işte)

   Cevap

   Mi laboras

3. Fiili yazın (kanti): Ŝi ___ en koruso.

   Cevap

   kantas

4. Esperanto’ya çevirin: “Şarkı söylemek istiyorum.”

   Cevap

   Mi volas kanti

5. Mi devas studi ne demektir?

   “Ders çalışmam lazım.”“Ders çalıştım.”“Ders çalışmak istiyorum.”
   Cevap

   “Ders çalışmam lazım.”

6. Hangi kelime mastardır (sözlükteki biçim)?

   kuiraskuirikuiro
   Cevap

   kuiri

7. Esperanto’ya çevirin: “Yemek yapmayı severiz.”

   Cevap

   Ni ŝatas kuiri

8. Yazın: Ili ne ___ kanti. (“Şarkı söyleyemezler.”)

   Cevap

   povas

9. Esperanto’ya çevirin: “Tomo evde çalışıyor.” (bir işte)

   Cevap

   Tomo laboras hejme / Tomo hejme laboras / laboras Tomo hejme / laboras hejme Tomo / hejme Tomo laboras / hejme laboras Tomo

Kontrol etTekrar dene

#Kültür köşesi

Esperanto’nun kendi müzik dünyası var. 1990’da Floréal Martorell’in Fransa’da, Toulouse yakınlarında kurduğu Vinilkosmo plak şirketi Esperanto’da rock, folk, pop, metal ve hip-hop yayımlar. Tanınmış adlar arasında İsveçli rock grubu Persone (1986’da kuruldu), Frizyalı folk grubu Kajto ve Fransız şarkıcı JoMo var. Daha fazla grup, film ve radyo için bkz. müzik ve film.

#Sık sorulan sorular

#Esperanto’da “çalışıyorum” ile “çalışırım” nasıl ayrılır?

Ayrılmaz: ikisi de Mi laboras olur. -as biçimi hem şu anda süren hem de alışkanlık olan eylemi anlatır; hangisinin kastedildiği bağlamdan anlaşılır.

#Esperanto’da düzensiz fiil var mı?

Hayır. Her fiil aynı ekleri alır, esti “olmak” da: estas, estis, estos. Geçmiş ve gelecek zamanı 6. derste öğreneceksiniz.

#Ŝati ile ami arasındaki fark nedir?

Türkçede ikisi de çoğu zaman “sevmek”tir, ama Esperanto bunları ayırır. Ŝati “sevmek, hoşlanmak” demektir: Mi ŝatas kafon – “Kahveyi severim”. Ami ise derin sevgi ve aşk için kullanılır: Mi amas vin – “Seni seviyorum”.

#Kaynaklar

• Fundamento de Esperanto – İngilizce dil bilgisi (6. kural, fiiller)
• PMEG: Verboj (fiiller)
• PMEG: I-verboj (mastar)
• PMEG: AS (şimdiki zaman)
• PMEG: Bazaj reguloj por E-vortoj (hejme, matene, tage gibi zarflar)
• Wikipedia: Vinilkosmo (İngilizce)
• Vikipedio: Persone ve JoMo (Esperanto dilinde); Wikipedia: Kajto (İngilizce)