Saluton kursu
Esperanto dersi 3: sıfatlar, renkler ve olumsuzluk
Sıfatlar -a ile biter ve isimleriyle birlikte çoğul olur – sonra havayı, bir şehri ya da bir arkadaşı anlatabilirsiniz.
Her seferinde tek bir şey: diyalog satır satır, yeni kelimeler ses ve resimlerle, her ekranda bir alıştırma.
39 kelime22 alıştırma~20 dk
Bu derste bir şeyleri anlatmayı öğreneceksiniz. Esperanto sıfatları -a ile biter ve isimleri çoğul olduğunda -j alır: bela tago “güzel bir gün”, belaj tagoj “güzel günler”. Ayrıca on iki renk, birkaç hava durumu kelimesi, tre “çok” ve ne “değil” öğrenecek, bir kelimeyi zıddına çeviren mal- ön ekiyle de ilk kez tanışacaksınız.
Diyalog
Ekim ayı. Krakov’da sonbahar başladı; São Paulo’da ise ilkbahar.
| Esperanto | Türkçe |
|---|---|
| Ana: Saluton, Tomo! Kia estas la vetero en Krakovo? | Merhaba Tomo! Krakov’da hava nasıl? |
| Tomo: Ne bona. La ĉielo estas griza, kaj la vento estas forta. | İyi değil. Gökyüzü gri ve rüzgâr sert. |
| Ana: Ho ne! Ĉi tie la ĉielo estas tute blua. | Olamaz! Burada gökyüzü masmavi. |
| Tomo: Vere? | Gerçekten mi? |
| Ana: Jes! En Brazilo nun estas printempo. La tagoj estas longaj kaj varmaj. | Evet! Brezilya’da şimdi ilkbahar. Günler uzun ve sıcak. |
| Tomo: Kaj ĉi tie estas aŭtuno. La tagoj estas mallongaj kaj malvarmaj. | Burada ise sonbahar. Günler kısa ve soğuk. |
| Ana: Ho, kompatinda Tomo! | Ah, zavallı Tomo! |
| Tomo: Sed la aŭtuno ankaŭ estas bela. La folioj estas flavaj, oranĝaj kaj ruĝaj. | Ama sonbahar da güzel. Yapraklar sarı, turuncu ve kırmızı. |
| Ana: Kiel bele! En San-Paŭlo la folioj ĉiam estas verdaj. | Ne güzel! São Paulo’da yapraklar hep yeşil. |
| Tomo: Verdaj folioj kaj blua ĉielo… Mi tre envias vin! | Yeşil yapraklar ve mavi gökyüzü… Seni çok kıskanıyorum! |
| Ana: Ha ha! Sed San-Paŭlo ne estas trankvila urbo. Ĝi estas tre granda kaj tre brua. | Ha ha! Ama São Paulo sakin bir şehir değil. Çok büyük ve çok gürültülü. |
| Tomo: Krakovo ne estas tiel granda, sed ĝi estas malnova kaj tre bela. | Krakov o kadar büyük değil ama eski ve çok güzel. |
| Ana: Malnovaj urboj estas tre belaj! | Eski şehirler çok güzeldir! |
Kia…? “nasıl bir…?, ne tür…?” demektir: Kia estas la vetero? – “Hava nasıl?” Onu 11. dersteki soru kelimeleri tablosunda yeniden göreceksiniz. San-Paŭlo, São Paulo’nun Esperanto’daki adıdır.
Yeni kelimeler
| Esperanto | Türkçe | Notlar |
|---|---|---|
| bela | güzel, hoş | sıfat |
| bona | iyi | bone “iyi (biçimde)” |
| granda | büyük | |
| longa | uzun | mallonga “kısa” |
| varma | sıcak, ılık | malvarma “soğuk” |
| nova | yeni | malnova “eski” (eşyalar için) |
| forta | güçlü, sert | |
| trankvila | sakin, sessiz | |
| brua | gürültülü | bruo “gürültü” kelimesinden |
| kompatinda | zavallı, acınacak | kompatinda Tomo! “zavallı Tomo!” |
| envii | kıskanmak, imrenmek | Mi envias vin. “Seni kıskanıyorum.” (vin: 5. ders) |
| vetero | hava (durumu) | isim |
| ĉielo | gökyüzü, gök | |
| vento | rüzgâr | |
| folio | yaprak; kâğıt yaprağı | |
| urbo | şehir, kent | |
| printempo | ilkbahar | |
| aŭtuno | sonbahar | |
| tre | çok | |
| tute | tamamen, büsbütün | |
| ne | değil; hayır | Türkçedeki soru kelimesi “ne” ile karıştırmayın |
| tiel | o kadar, öyle | ne tiel granda “o kadar büyük değil” |
| ĉiam | her zaman, hep | |
| nun | şimdi | |
| en | -de, -da; içinde | en Brazilo “Brezilya’da” (9. ders) |
| feliĉa | mutlu | |
| vere | gerçekten |
Dil bilgisi
Sıfatlar -a ile biter
Her Esperanto sıfatı -a ile biter: bela, granda, varma. Sıfat isminin önünde ya da arkasında durabilir – bela tago ve tago bela ikisi de “güzel bir gün” demektir – ama önde durması daha yaygındır. Ayrıntılar isimler ve sıfatlar sayfasında.
Uyum: çoğul isim, çoğul sıfat
Bir isim çoğul olduğunda sıfatı da -j alır. Bu, estas fiilinden sonra da geçerlidir: La tagoj estas longaj cümlesinde sıfat la tagoj hakkında bilgi verdiği için -j alır.
Türkçede sıfat isimle birlikte çoğul olmaz: “güzel günler”, “Günler uzun”. Esperanto’da ise sıfat ismine uyar: belaj tagoj, La tagoj estas longaj. Türkçe konuşanlar sıfattaki bu -j ekini kolayca unutur.
| Tekil | Çoğul |
|---|---|
| bela tago – güzel bir gün | belaj tagoj – güzel günler |
| la granda urbo – büyük şehir | la grandaj urboj – büyük şehirler |
| La folio estas flava. – Yaprak sarı. | La folioj estas flavaj. – Yapraklar sarı. |
| mia malnova foto – eski fotoğrafım | miaj malnovaj fotoj – eski fotoğraflarım |
Zamirler için de aynısı geçerlidir: Ni estas feliĉaj – “Mutluyuz” – çünkü ni çoğuldur. Vi derken kaç kişiden söz ettiğinizi düşünün: Vi estas feliĉa (tek kişi), Vi estas feliĉaj (birkaç kişi). Kibarlıktan tek bir kişiye “siz” dediğinizde de sıfat tekil kalır: Vi estas feliĉa.
Renkler
Renkler sıradan sıfatlardır, bu yüzden onlar da uyum gösterir: ruĝa folio, ruĝaj folioj. Renkler sayfasında daha fazla ton bulabilirsiniz.
| Esperanto | Türkçe | Esperanto | Türkçe |
|---|---|---|---|
| ruĝa | kırmızı | bruna | kahverengi |
| oranĝa | turuncu | griza | gri |
| flava | sarı | nigra | siyah |
| verda | yeşil | blanka | beyaz |
| blua | mavi | roza | pembe |
| viola | mor | ora | altın rengi |
Tre “çok” ve ne “değil”
Tre bir sıfat ya da zarftan önce gelir: tre bela “çok güzel”, tre bone “çok iyi”. Ne olumsuzladığı kelimenin hemen önüne, genellikle fiilin önüne gelir: La ĉielo ne estas blua – “Gökyüzü mavi değil”. Türkçede “değil” ya da “-me, -ma” eki cümlenin sonundaki yüklemdedir; Esperanto’da ise ne fiilin önünde durur. Ne “hayır” da demektir: Ne, la vetero ne estas bona – “Hayır, hava iyi değil”. Bkz. sorular ve olumsuzluk.
Yanıltıcı benzerliğe dikkat: Esperanto’daki ne Türkçedeki soru kelimesi “ne” değildir. “Ne?” sorusu Esperanto’da Kio? olur (7. ders).
mal- ile ilk tanışma
mal- ön eki tam zıt anlamı verir. Bir kök ve mal- sayesinde ikinci bir kelime öğrenmeniz gerekmez. Başka kelime türetme yollarını 10. derste öğreneceksiniz.
| Kelime | mal- ile zıddı |
|---|---|
| varma – sıcak | malvarma – soğuk |
| longa – uzun | mallonga – kısa |
| nova – yeni | malnova – eski |
| bona – iyi | malbona – kötü |
| granda – büyük | malgranda – küçük |
Alıştırmalar
Kültür köşesi
Esperanto’nun rengi yeşildir. Esperanto bayrağı – yeşil zemin üzerinde, içinde yeşil, beş köşeli bir yıldız bulunan beyaz bir kare – 1905’te Fransa’nın Boulogne-sur-Mer kentinde toplanan ilk Esperanto Dünya Kongresi’nde kabul edildi. Yeşil geleneksel olarak umudu, beş köşe ise beş kıtayı simgeler. Hevesli konuşurlara verduloj – “yeşiller” – bile denir; bayrak ve simgeler hakkında daha fazlasını okuyun.
Sık sorulan sorular
Sıfat ismin önüne mi gelir, arkasına mı?
İkisi de olur. Bela tago ile tago bela aynı anlama gelir, ama önde durması daha yaygındır. Ekler hangi kelimenin ne olduğunu gösterdiği için sıra serbesttir.
Sıfatlar her zaman isimlere uyar mı?
Evet. Sıfat, ismi çoğulsa -j alır; 5. derste göreceğiniz gibi ismi -n aldığında da -n alır. İyelik zamirleri de (örneğin mia) aynı kurala uyar.
İnsanlar için “yaşlı” nasıl denir?
Malnova eşyalar içindir: malnova urbo “eski bir şehir”. İnsanlar ve hayvanlar için maljuna “yaşlı” kullanılır; juna “genç” kelimesinin zıddıdır. Bu, Türkçedeki “eski – yaşlı” ayrımının aynısıdır. Malnova amiko da Türkçedeki gibi “eski bir arkadaş”, yani uzun yıllardır tanıdığınız bir arkadaştır.
Kaynaklar
Esperantopedia işinize yaradıysa ona destek olabilirsiniz.