İfadeler
Esperanto’da renkler: liste ve tonların türetilmesi
Bir düzine renk kökünü ve birkaç kelime parçasını öğrenin; hemen her tonu adlandırabilirsiniz.
Esperanto’da renkler -a ile biten sıfatlardır: ruĝa “kırmızı”, blua “mavi”, verda “yeşil”, flava “sarı”, nigra “siyah”, blanka “beyaz”. Diğer sıfatlar gibi isimlerine uyarlar: ruĝa pomo “kırmızı elma”, ruĝaj pomoj “kırmızı elmalar”. Kelime parçaları, örneğin hel- “açık” ve -et- “-imsi”, bu köklerden her tonu türetir. Okunuş sütunu kelimeleri hecelere böler ve vurgulu heceyi büyük harflerle gösterir; harfler Türkçe yazımla verilmiştir (bkz. alfabe).
Temel renkler
| Türkçe | Esperanto | Okunuş |
|---|---|---|
| kırmızı | ruĝa | RU-ca |
| turuncu | oranĝa | o-RAN-ca |
| sarı | flava | FLA-va |
| yeşil | verda | VER-da |
| mavi | blua | BLU-a |
| mor, menekşe rengi | viola | vi-O-la |
| kırmızımsı mor | purpura | pur-PU-ra |
| pembe | rozkolora ya da roza | roz-ko-LO-ra / RO-za |
| kahverengi | bruna | BRU-na |
| gri | griza | GRİ-za |
| siyah | nigra | Nİ-gra |
| beyaz | blanka | BLAN-ka |
| altın rengi | ora | O-ra |
| gümüş rengi | arĝenta | ar-CEN-ta |
| turkuaz | turkiskolora | tur-kis-ko-LO-ra |
Birkaç renk kelimesi nesnelerden gelir. Oranĝa, oranĝo “portakal” ile, viola, violo “menekşe (çiçek)” ile, roza, rozo “gül” ile, ora, oro “altın” ile, arĝenta ise arĝento “gümüş” ile ilişkilidir. ReVo purpura’yı kırmızımsı mor, eski purpuro boyasının rengi, viola’yı ise menekşe renkli olarak tanımlar. Turkiskolora, ReVo’da “saydam olmayan, yeşilimsi mavi mücevher taşı” olarak tanımlanan turkiso’dan gelir; Türkçedeki “turkuaz” aynı taşın adıdır.
Tonların türetilmesi
| Kelime parçası | Anlam | Örnek | Türkçe |
|---|---|---|---|
| hel- | açık | helblua | açık mavi |
| malhel- | koyu | malhelverda | koyu yeşil |
| -et- | -imsi, daha zayıf | ruĝeta | kırmızımsı |
| -eg- | yoğun | ruĝega | koyu kırmızı, çok kırmızı |
| pal- | soluk | palflava | soluk sarı |
| X + kolora | X’in rengi | ĉielkolora, kafkolora | gök renginde, kahve renginde |
| iki renk | karışım | bluverda, flavverda | mavi-yeşil, sarı-yeşil |
| ĉiel-, mar- | gök gibi, deniz gibi | ĉielblua, marblua | gök mavisi, deniz mavisi |
Bunlar sıradan birleşik kelimelerdir: son kök ana kelimedir, öncesi onu betimler. Helblua “açık-mavi”, malhelruĝa “koyu-kırmızı”dır. Hela ve malhela tek başına da kullanılır: hela ĉambro “aydınlık oda”. mal- ön eki karşıtını verir; bu yüzden malhela “koyu, karanlık” kelimesi kelimesine “açık-olmayan”dır. Türkçede “açık mavi” ve “koyu yeşil” iki kelimedir; Esperanto bunları tek kelimede birleştirir. Türkçedeki “kahverengi” (kahve rengi) de kafkolora ile aynı mantıkla kurulmuştur. Daha fazlası için kelime türetme, ön ekler ve son ekler sayfalarına bakın.
ReVo lila “leylak rengi”ni seyrek olarak işaretler ve bunun yerine helviola “açık mor” denmesi önerisini aktarır.
Tek kök, çok kelime
Renk bir kök olduğu için sonunu değiştirebilir ya da ek ekleyebilirsiniz:
| Biçim | Örnek | Türkçe |
|---|---|---|
| isim -o | La ruĝo de la sunsubiro. | Gün batımının kızıllığı. |
| zarf -e | Ŝi estis ruĝe vestita. | Kırmızı giyinmişti. |
| -iĝi “olmak” | Li ruĝiĝis. | Kızardı. |
| -igi “yapmak” | Ŝi bluigis la muron. | Duvarı maviye boyadı. |
| -eco “nitelik” | la blankeco de la neĝo | karın beyazlığı |
| -hara “-saçlı” | ruĝhara, grizhara | kızıl saçlı, kır saçlı |
Cümlelerde renkler
| Esperanto | Türkçe |
|---|---|
| Kiun koloron havas via aŭto? | Arabanızın rengi ne? |
| Ĝi estas blua. | Mavi. |
| Kiu estas via plej ŝatata koloro? | En sevdiğiniz renk hangisi? |
| Mi ŝatas la verdan koloron. | Yeşil rengi severim. |
| Mi aĉetis du nigrajn ŝuojn. | İki siyah ayakkabı aldım. |
| La ĉielo estas helblua. | Gökyüzü açık mavi. |
Eklere dikkat edin: du nigrajn ŝuojn ifadesinde iki kelime de çoğul -j ve belirtme -n alır. Türkçede sayıdan sonra isim tekil kalır (“iki siyah ayakkabı”), Esperanto’da ise sıfat da isim de çoğul olur. Bkz. isimler ve sıfatlar.
Esperanto’nun rengi
Yeşil, Esperanto hareketinin ilk yıllarından beri rengidir. 1905’te ilk Dünya Kongresi’nde kabul edilen Esperanto bayrağı yeşildir; içinde yeşil bir yıldız taşıyan beyaz bir kare vardır, yani verda stelo “yeşil yıldız”. Yeşil zemin genellikle umudun simgesi olarak açıklanır. Bkz. Esperanto bayrağı ve simgeleri.
Sık sorulan sorular
Esperanto’da renkler nasıl denir?
Temel renkler şunlardır: ruĝa (kırmızı), oranĝa (turuncu), flava (sarı), verda (yeşil), blua (mavi), viola (mor), bruna (kahverengi), griza (gri), nigra (siyah) ve blanka (beyaz).
Esperanto’da “açık mavi” ve “koyu mavi” nasıl denir?
Helblua açık mavi, malhelblua koyu mavidir. Aynısı her renk için geçerlidir: helverda, malhelverda ve benzerleri.
Esperanto’da “pembe” nasıl denir?
Rozkolora “gül renginde” ya da yalnızca roza. ReVo ikisini de listeler.
Esperanto’da renkler sonunu değiştirir mi?
Evet. Sıfat olarak isimlerine uyup çoğulda -j, nesne olduklarında -n alırlar: Mi vidas ruĝajn florojn – “Kırmızı çiçekler görüyorum”.
Kaynaklar
Esperantopedia işinize yaradıysa ona destek olabilirsiniz.