Esperanto’da aile: anne, baba ve bütün akrabalar

Esperanto’da “aile” familio, “anne” patrino, “baba” patro, “ebeveynler” ise gepatroj diye söylenir. Akrabaların çoğu tek bir kalıbı izler: kök bir erkeği adlandırır (frato “erkek kardeş”), -in- eki onu dişi yapar (fratino “kız kardeş”), ge- öneki ise ikisini birlikte adlandırır (gefratoj “erkek ve kız kardeşler”). Okunuş sütunları kelimeleri hecelere böler, vurgulu heceyi büyük harflerle gösterir ve sesleri Türkçe yazımla verir.

#Aile kelimeleri nasıl kurulur?

Bunlar sıradan ön ekler ve son eklerdir; genel kurallar için kelime türetme sayfasına bakın.

#Kuşaklara göre akrabalar

#Büyükanne ve büyükbaba, anne baba, amca, dayı, hala ve teyze

ReVo onklo’yu, anne ya da babanın erkek kardeşi veya bofrato’su (örneğin hala ya da teyzenin kocası) olarak tanımlar.

#Kendi kuşağınız

Esperanto’da “büyük” ve “küçük” kardeş için ayrı kelimeler yoktur. PMEG, gerektiğinde sıfat eklemeyi önerir: pli aĝa fratino “abla”, malpli aĝa frato “küçük erkek kardeş”.

#Çocuklar, torunlar, yeğenler

Infano cinsiyet bakımından nötrdür ve ReVo’da iki anlamı vardır: yaklaşık 12 yaşına kadar genç insan ve bir kişinin her yaştaki çocuğu. Nevo, kardeşinizin çocuğudur (Türkçedeki “yeğen”) ve nepo “torun”dan yalnızca bir harf farklıdır.

#Ailedeki kişiler için başka kelimeler

Evlenmek için erkek açısından edziĝi (ReVo: koca ya da eş olmak), kadın açısından edziniĝi (karı olmak) ve ikisi birlikte geedziĝi (evli çift olmak) kullanılır.

#Evlilikle akrabalar: bo- öneki

Bo- evlilikle olan akrabayı gösterir. Esas olarak üç kökte ve bunların -in- biçimlerinde görünür: bopatro, bofilo ve bofrato.

PMEG’e göre bofrato eşin erkek kardeşini ve kardeşin kocasını kapsar; ReVo buna eşin kız kardeşinin kocasını (bacanak) da ekler. Evlilikle olan diğer akrabalar için (amca, kuzen, yeğen) konuşurlar normalde bo- olmadan basit kelimeleri kullanır.

#Üvey ve yarım akrabalar: vic- ve duon-

PMEG, bir ebeveynin yeniden evlenmesiyle oluşan akrabalar için vic-, yalnızca bir ebeveyni ortak olan gerçek yarım akrabalar için ise duon- önerir. Türkçede ikisine de çoğu zaman “üvey” denir; Esperanto bunları ayırır.

#Türkçe akrabalık adları Esperanto’da

Türkçe, anne ve baba tarafındaki akrabaları ve büyük-küçük kardeşleri ayrı adlarla anar; Esperanto bu ayrımı yapmaz. Gerektiğinde ek bir söz eklenir: la frato de mia patro “babamın erkek kardeşi (amcam)”, la frato de mia patrino “annemin erkek kardeşi (dayım)”.

Türkçede “eş”, “kardeş” ve “ebeveyn” gibi cinsiyet belirtmeyen kelimeler vardır; Esperanto’da geleneksel olarak yoktur (aşağıya bakın).

#Daha uzak atalar: pra-

Pra- bir akrabayı bir kuşak daha uzağa, geçmişe ya da geleceğe taşır. Her ek kuşak için bir kez daha yinelenir.

#Sevgi adları: -ĉj- ve -nj-

-ĉj- eki sevgi dolu erkek adları, -nj- ise dişi adlar yapar. Kökün ilk birkaç harfi kalır, gerisi atılır: paĉjo, patro kelimesinden; panjo, patrino kelimesinden; onjo ise onklino kelimesinden türemiştir. Türkçedeki “anneciğim, babacığım” gibi sevgi adlarının işini görürler.

Aynı ekler özel adlardan da sevgi adları yapar: Johano → Joĉjo, Mario → Manjo.

#Soy: -id- eki

-id- soneki yavru, soy anlamına gelir: hundo “köpek” → hundido “köpek yavrusu”. İnsanlarda PMEG’e göre her yaştaki bir çocuğu ya da torunu gösterir ve çoğunlukla unvanlar ve tarihî adlarla birlikte kullanılır: reĝido “kralın çocuğu”. Sıradan ailelerde filo, filino ya da infano dersiniz. Bir kişinin bütün soyundan gelenlere idaro denir.

#Erkek kökler, dişi biçimler ve nötr kelimeler

PMEG, avo, edzo, fianĉo, filo, frato, kuzo, nepo, nevo, onklo, patro ve vidvo kelimelerini erkek kök sayar; bu yüzden dişi karşılığı için -in- gerekir. Aile kelimelerinden infano, parenco, familiano ve orfo nötrdür. Geleneksel Esperanto’da bir ebeveyni, kardeşi ya da eşi kişinin cinsiyetini belirtmeden adlandırmanın bir yolu yoktur (Türkçede bunu “ebeveyn”, “kardeş” ve “eş” gibi kelimeler karşılar). PMEG üç çözüm anlatır; hiçbiri resmî dilin parçası değildir:

• Tekil ge-kelimeler: gepatro, gefrato, geedzo. PMEG (2024), bu kullanımın son 20-30 yılda arttığını söyler; ReVo tekil gepatro’yu seyrek olarak işaretler ve tüm konuşurların kabul etmediğini not eder.
• Yeni kökler: “ebeveyn” için parento, “eş” için spozo gibi; ReVo ikisini de seyrek olarak işaretler.
• Nötr bir anlamı patro ya da edzo kelimesine yüklemek: PMEG bunun ciddi yanlış anlamalara yol açabileceği konusunda uyarır.

#Aile hakkında soru sormak

Tipik cevaplar:

PMEG, kişinin erkek mi kız mı kardeşi olduğunu bilmediğinizde de gefratoj’un kullanılabileceğini belirtir. Eklere dikkat edin: Türkçede “kardeşim var” bir varlık cümlesidir ve nesne eki almaz; Esperanto’da ise havi geçişli bir fiildir, bu yüzden havas gefratojn çoğul -j ve belirtme eki -n alır. Daha fazla soru kelimesi soru ve olumsuzluk sayfasında.

#Bir ailenin kısa tanıtımı

Bazı ailelerde evin dili Esperanto’dur; bkz. Esperanto’nun ana dili konuşurları.

#Sık sorulan sorular

#Esperanto’da “anne” nasıl denir?

Patrino; yani patro “baba” artı -in- “dişi”. Çocuklar çoğu zaman panjo (“anne”) der, “baba” ise paĉjo’dur.

#Esperanto’da “aile” ve “akraba” nasıl denir?

Aile familio, aile üyesi familiano, akraba ise parenco kelimesiyle söylenir.

#Esperanto’da “ebeveynler” nasıl denir?

Gepatroj: patro kökü ve “iki cins” anlamındaki ge- öneki. Tek bir ebeveyn için patro (baba) ya da patrino (anne) kullanılır.

#Esperanto’da “kayınvalide” ve “kayınbirader” nasıl denir?

Bopatrino ve bofrato. “Kayınpeder ve kayınvalide” için bogepatroj denir.

#Esperanto’da “amca”, “dayı”, “hala” ve “teyze” için ayrı kelimeler var mı?

Hayır. Amca ve dayı için onklo, hala ve teyze için onklino kullanılır. Hangi tarafın kastedildiğini göstermek için la frato de mia patro “babamın erkek kardeşi” gibi bir ek söz eklenir.

#“Ebeveyn” ya da “kardeş” için cinsiyetsiz bir kelime var mı?

Geleneksel dilde yoktur. Bazı konuşurlar tekil gepatro ve gefrato kullanır, bazıları parento gibi yeni kökler önerir; PMEG bunları resmî olmayan çözümler sayar.

#Kaynaklar

• PMEG: Parencoj kaj familianoj
• PMEG: Seksa signifo de O-vortoj
• PMEG: IN, GE, BO, PRA
• PMEG: ID, ĈJ, NJ
• PMEG: Radikoj uzataj prefiksece (DUON, VIC)
• ReVo: patro, patrino, gepatroj, frato, filo, avo
• ReVo: onklo, kuzo, nevo, nepo
• ReVo: edzo, edziĝi, geedzoj, fianĉo, vidvo
• ReVo: infano, familio, parenco, ĝemelo, orfo, -id-
• Türkçe akrabalık adları için: Türk Dil Kurumu, Güncel Türkçe Sözlük