Frazoj
Familio en Esperanto: patro, patrino kaj ĉiuj parencoj
Unu radiko por ĉiu parenco, unu sufikso por la ina sekso kaj kelkaj prefiksoj donas nomon al ĉiu membro de la familia arbo.
La plej gravaj Esperantaj familivortoj estas familio, patro, patrino, gepatroj, frato, fratino, filo kaj filino. Plej multaj parencovortoj sekvas unu skemon: la radiko nomas viran parencon (frato), la sufikso -in- faras ĝin ina (fratino), kaj la prefikso ge- nomas ambaŭ seksojn kune (gefratoj). La prononcaj gvidiloj dividas la vortojn en silabojn kun la akcenta silabo en majuskloj.
Kiel familivortoj estas konstruitaj
| Vortparto | Signifo | Ekzemplo |
|---|---|---|
| radiko + -o | vira parenco | frato |
| -in- | ina parenco | fratino |
| ge- | ambaŭ seksoj kune | gefratoj (fratoj kaj fratinoj) |
| bo- | parenco pro geedziĝo | bofrato (frato de la edz(in)o) |
| vic-, duon- | parenco pro regeedziĝo; parenco tra nur unu gepatro | vicfrato, duonfrato |
| pra- | unu generacio pli malproksime | praavo |
| -ĉj-, -nj- | karesa nomo, vira / ina | fraĉjo, franjo |
Tiuj estas ordinaraj prefiksoj kaj sufiksoj; la ĝeneralajn regulojn vidu ĉe vortfarado.
Parencoj laŭ generacio
Geavoj, gepatroj, onkloj kaj onklinoj
| Vorto | Prononco | Noto |
|---|---|---|
| avo | A-vo | patro de la patro aŭ de la patrino |
| avino | a-VI-no | patrino de la patro aŭ de la patrino |
| geavoj | ge-A-voj | avo kaj avino |
| patro | PA-tro | vira gepatro |
| patrino | pa-TRI-no | ina gepatro |
| gepatroj | ge-PA-troj | patro kaj patrino |
| onklo | ON-klo | frato de patro aŭ patrino |
| onklino | on-KLI-no | fratino de patro aŭ patrino |
| geonkloj | ge-ON-kloj | onkloj kaj onklinoj |
ReVo difinas onklo kiel fraton aŭ bofraton (bofrato) de patro aŭ patrino. Ne gravas, ĉu temas pri la patra aŭ la patrina flanko; se necesas precizigi, oni diras ekzemple la frato de mia patrino, kiel faras PMEG.
Via propra generacio
| Vorto | Prononco | Noto |
|---|---|---|
| frato | FRA-to | alia filo de viaj gepatroj |
| fratino | fra-TI-no | alia filino de viaj gepatroj |
| gefratoj | ge-FRA-toj | fratoj kaj fratinoj |
| kuzo | KU-zo | filo de onklo aŭ onklino |
| kuzino | ku-ZI-no | filino de onklo aŭ onklino |
| gekuzoj | ge-KU-zoj | kuzoj kaj kuzinoj |
| edzo | ED-zo | viro en geedza paro |
| edzino | ed-ZI-no | virino en geedza paro |
| geedzoj | ge-ED-zoj | edzo kaj edzino kune |
Esperanto ne havas apartajn vortojn por pli aĝa kaj pli juna frato aŭ fratino. PMEG konsilas aldoni adjektivon laŭbezone: pli aĝa fratino, malpli aĝa frato. PMEG rimarkigas ankaŭ, ke pli aĝa frato aŭ fratino eble povas karese nomi sian pli junan fraton aŭ fratinon frateto aŭ fratineto.
Infanoj, nepoj, nevoj kaj nevinoj
| Vorto | Prononco | Noto |
|---|---|---|
| filo | FI-lo | vira infano de iu |
| filino | fi-LI-no | ina infano de iu |
| gefiloj | ge-FI-loj | filoj kaj filinoj |
| infano | in-FA-no | juna homo; ankaŭ ido de iu ajn aĝo |
| ĝemelo | ĝe-ME-lo | unu el la infanoj naskitaj ĉe unu sama akuŝo |
| nevo | NE-vo | filo de frato aŭ fratino |
| nevino | ne-VI-no | filino de frato aŭ fratino |
| genevoj | ge-NE-voj | nevoj kaj nevinoj |
| nepo | NE-po | filo de la filo aŭ de la filino |
| nepino | ne-PI-no | filino de la filo aŭ de la filino |
| genepoj | ge-NE-poj | nepoj kaj nepinoj |
Infano havas du sencojn en ReVo: juna homo ĝis ĉirkaŭ la 12-a jaro, kaj ido de iu ajn aĝo (Li havas dek unu infanojn). Por la plej juna aĝo ekzistas bebo. Nevo kaj nepo diferencas nur per unu litero, tial lernu ilin kune: nevo estas filo de via frato aŭ fratino, nepo estas filo de via filo aŭ filino.
Aliaj personoj en la familio
| Vorto | Prononco | Noto |
|---|---|---|
| parenco | pa-REN-co | iu el la sama familio aŭ kun komuna prapatro |
| familiano | fa-mi-li-A-no | membro de familio |
| orfo | OR-fo | infano, kies gepatroj aŭ unu el ili mortis |
| fianĉo / fianĉino | fi-AN-ĉo / fi-an-ĈI-no | persono, kiu formale interkonsentis pri estonta edziĝo |
| vidvo / vidvino | VID-vo / vid-VI-no | persono, kiu perdis la edz(in)on kaj ne reedziĝis |
Edziĝi signifas fariĝi edzo (ReVo: ankaŭ fariĝi geedzo), edziniĝi fariĝi edzino kaj geedziĝi fariĝi geedza paro. PMEG uzas la samajn vortojn ankaŭ pri samseksaj paroj, ekzemple Jakobo estas edzo de Hugo.
Bo-: parencoj pro geedziĝo
Bo- montras parencon pro geedziĝo. Ĝi aperas ĉefe en tri radikoj kaj iliaj -in--formoj: bopatro, bofilo kaj bofrato.
| Vorto | Prononco | Noto |
|---|---|---|
| bopatro | bo-PA-tro | patro de via edz(in)o |
| bopatrino | bo-pa-TRI-no | patrino de via edz(in)o |
| bogepatroj | bo-ge-PA-troj | gepatroj de via edz(in)o |
| bofilo | bo-FI-lo | edzo de via filino |
| bofilino | bo-fi-LI-no | edzino de via filo |
| bofrato | bo-FRA-to | frato de via edz(in)o; edzo de via frat(in)o |
| bofratino | bo-fra-TI-no | fratino de via edz(in)o; edzino de via frat(in)o |
Laŭ PMEG bofrato kovras ankaŭ la edzon de la fratino de via edz(in)o. Por aliaj parencoj pro geedziĝo (onklo, kuzo, nevo) oni normale uzas la simplajn vortojn sen bo-; formoj kiel bokuzo eblas, sed estas malpli oftaj. Por ĝenerala „parenco pro geedziĝo” ekzistas boparenco.
Duonfratoj kaj vicpatroj: vic- kaj duon-
PMEG konsilas uzi vic- por parencoj kreitaj per regeedziĝo de gepatro, kaj duon- nur por veraj duonparencoj, kiuj havas komunan nur unu gepatron. PMEG mencias ankaŭ la neoficialan prefikson stif- (stifpatro), sed rekomendas vic-.
| Vorto | Prononco | Noto |
|---|---|---|
| vicpatro | vic-PA-tro | nova edzo de la patrino |
| vicpatrino | vic-pa-TRI-no | nova edzino de la patro |
| vicfilo | vic-FI-lo | filo de via nova edz(in)o el ties antaŭa geedzeco |
| vicfrato | vic-FRA-to | filo de via vicpatro aŭ vicpatrino el ties antaŭa geedzeco |
| duonfrato | du-on-FRA-to | frato kun nur unu komuna gepatro |
| duonfratino | du-on-fra-TI-no | fratino kun nur unu komuna gepatro |
Praavoj kaj prapatroj: pra-
Pra- movas parencon unu generacion pli malproksimen, antaŭen aŭ malantaŭen en la tempo. Por ĉiu plia generacio oni ripetas ĝin.
| Vorto | Prononco | Noto |
|---|---|---|
| praavo | pra-A-vo | patro de via avo aŭ avino |
| praavino | pra-a-VI-no | patrino de via avo aŭ avino |
| prapraavo | pra-pra-A-vo | patro de via praavo |
| praonklo | pra-ON-klo | frato de via avo aŭ avino |
| pranepo | pra-NE-po | filo de via nepo aŭ nepino |
| prapatroj | pra-PA-troj | malproksimaj antaŭuloj de familio, popolo aŭ tribo |
Karesnomoj: -ĉj- kaj -nj-
La sufikso -ĉj- faras karesajn nomojn de viroj, -nj- de virinoj. Oni konservas la unuajn literojn de la radiko kaj forĵetas la reston: paĉjo venas de patro, panjo de patrino, onjo de onklino.
| Vorto | Prononco | Noto |
|---|---|---|
| paĉjo | PAĈ-jo | karesa nomo de patro |
| panjo | PAN-jo | karesa nomo de patrino |
| avoĉjo | a-VOĈ-jo | karesa nomo de avo |
| avinjo | a-VIN-jo | karesa nomo de avino |
| oĉjo | OĈ-jo | karesa nomo de onklo |
| onjo | ON-jo | karesa nomo de onklino |
| fraĉjo | FRAĈ-jo | karesa nomo de frato |
| franjo | FRAN-jo | karesa nomo de fratino |
La samaj finaĵoj faras karesnomojn el personaj nomoj: Johano → Joĉjo, Mario → Manjo. La grupo ĉj ne estas unu litero: paĉjo estas PAĈ-jo.
Idoj: la sufikso -id-
La sufikso -id- signifas naskiton: hundo → hundido. Ĉe homoj PMEG klarigas, ke ĝi montras infanon aŭ devenulon sen konsidero de aĝo, plej ofte ĉe titoloj kaj historiaj nomoj: reĝido estas infano de reĝo. Por ordinaraj familioj oni diras filo, filino aŭ infano. La substantivo idaro nomas ĉiujn idojn aŭ posteulojn de unu homo.
Viraj radikoj, inaj formoj kaj neŭtralaj vortoj
PMEG listigas avo, edzo, fianĉo, filo, frato, kuzo, nepo, nevo, onklo, patro kaj vidvo kiel virajn radikojn, do por la ina signifo necesas -in-. La vortoj infano, parenco, familiano kaj orfo estas seksneŭtralaj. En la tradicia lingvo oni ne povas nomi unuopan gepatron, fraton aŭ edz(in)on sen montri la sekson de la persono. PMEG priskribas tri solvojn, kiujn neniu oficiala decido apogas:
- Unu-nombraj ge-vortoj: gepatro, gefrato, geedzo. PMEG (2024) notas, ke tia uzo de ge- plioftiĝis en la pasintaj 20 ĝis 30 jaroj; ReVo markas unu-nombran gepatro kiel maloftan kaj rimarkigas, ke ne ĉiuj esperantistoj akceptas ĝin.
- Novaj radikoj, ekzemple parento anstataŭ patro / patrino kaj spozo anstataŭ edzo / edzino; ReVo markas ambaŭ kiel maloftajn.
- Neŭtrala signifo por patro aŭ edzo, kio laŭ PMEG povas kaŭzi gravajn miskomprenojn.
Familivortoj en via lingvo kaj en Esperanto
Lingvoj nomas parencojn tre diversmaniere. Jen kelkaj distingoj, kiujn Esperanto ne faras:
- Du flankoj de la familio. Multaj lingvoj distingas la patran kaj la patrinan flankon (ekzemple la sveda farfar kaj morfar, „patra avo” kaj „patrina avo”). Esperanto havas nur avo, onklo, kuzo.
- Pli aĝa kaj pli juna. La hungara distingas báty kaj öcs, la japana ani kaj otōto. En Esperanto necesas adjektivo: pli aĝa frato.
- Familio de la edzo kaj de la edzino. La rusa distingas тёща kaj свекровь, la pola teściowa kaj świekra. Esperanto havas unu vorton, bopatrino, kaj ĝi taŭgas por ambaŭ.
- Parencoj de parencoj. PMEG rimarkigas, ke ne ekzistas speciala vorto por la rilato inter la gepatroj de edzo kaj edzino. Kelkaj lingvoj havas ĝin (hispane consuegro, itale consuocero).
Atentu ankaŭ la falsajn amikojn:
| Vorto | Atentu |
|---|---|
| parenco | Ĝi signifas „iu el la sama familio”, ne „patro aŭ patrino”. La angla parent kaj la franca parents rilatas al gepatroj, sed la hispana pariente, la itala parente kaj la portugala parente signifas „parenco”. |
| infano | La angla infant signifas bebon. La Esperanta infano estas ĉiu juna homo, kaj ankaŭ filo aŭ filino de iu ajn aĝo. |
| nevo / nepo | La franca neveu kaj la germana Neffe similas al nevo („filo de frato aŭ fratino”). Por „nepo” la franca diras petit-fils, la germana Enkel. La itala nipote kovras kaj nevon, kaj nepon. |
| kuzo / kuzino | Esperanto distingas la seksojn: kuzo estas viro, kuzino virino, kaj gekuzoj ambaŭ kune. |
| ĝemelo | ReVo klarigas, ke la angla kaj la germana vorto entenas la ideon „du”, sed en la franca kaj plej multaj slavaj lingvoj la ĉefa ideo estas kunnaskiteco. ReVo difinas ĝemelo kiel ĉiun el la idoj naskitaj ĉe unu sama akuŝo, do ankaŭ triopo konsistas el ĝemeloj. |
La prononco de familivortoj havas kelkajn kaptilojn. En geavoj, geedzoj, praavo kaj familio ĉiu vokalo estas aparta silabo: ge-A-voj, ge-ED-zoj, pra-A-vo, fa-mi-LI-o. En edzo la literoj d kaj z apartenas al malsamaj silaboj (ed-zo). La akcento ĉiam falas sur la antaŭlastan silabon, ankaŭ en bo-PA-tro kaj vic-FRA-to.
Demandi pri la familio
| Frazo | Noto |
|---|---|
| Ĉu vi havas gefratojn? | Demando pri fratoj kaj fratinoj sen scii, kiuj ekzistas; gefratojn havas -j kaj -n. |
| Kiom da gefratoj vi havas? | Post kiom da la substantivo ricevas -j sed ne -n. |
| Ĉu vi havas infanojn? | La objekto infanojn havas -j kaj -n. |
| Kiom da infanoj vi havas? | Demando pri la nombro de infanoj. |
| Kiom da jaroj havas via filino? | Demando pri aĝo; alia ebleco: Kiom aĝa estas via filino? |
| Ĉu viaj gepatroj loĝas proksime? | La poseda pronomo viaj akordas per -j kun gepatroj. |
Tipaj respondoj:
| Frazo | Noto |
|---|---|
| Mi havas fraton kaj du fratinojn. | Ĉiu objekto havas -n; du fratinojn havas ankaŭ -j. |
| Mi ne havas gefratojn. | Neado per ne antaŭ la verbo. |
| Mi havas du infanojn: filon kaj filinon. | Dupunkto antaŭ la klarigo; la klarigaj objektoj havas -n. |
PMEG notas, ke gefratoj taŭgas ankaŭ, kiam oni ne scias, ĉu la persono havas fratojn, fratinojn aŭ ambaŭ. Atentu la finaĵojn: havas gefratojn postulas pluralon -j kaj akuzativon -n. Pli da demandvortoj troviĝas ĉe demandoj kaj neado.
Mallonga priskribo de familio
| Frazo | Noto |
|---|---|
| Mi nomiĝas Anna, kaj mi havas grandan familion. | Nomiĝi signifas havi nomon; la adjektivo grandan akordas kun familion. |
| Mia patrino, Maria, ŝatas legi librojn. | La aldona nomo Maria staras inter komoj. |
| Mi havas unu fraton kaj du fratinojn. | Post unu la substantivo restas unu-nombra, post du ĝi ricevas -j. |
| Mia frato Paŭlo havas ok jarojn. | Aĝo per havi: ok jarojn estas objekto. Alia ebleco: Li aĝas ok jarojn. |
| Miaj geavoj loĝas apud la maro. | Loko per apud, sen -n. |
| Ni vizitas ilin ĉiun someron. | Ĉiun someron respondas al „kiam?”, do la tempovorto havas -n. |
| Mi tre amas mian familion. | Tre plifortigas la verbon; la objekto mian familion havas -n. |
En kelkaj familioj Esperanto estas la hejma lingvo; legu pri denaskaj parolantoj de Esperanto.
Oftaj demandoj
Kio estas la diferenco inter patrino kaj panjo?
Patrino estas la ordinara nomo de la ina gepatro, farita el patro kaj -in-. Panjo estas karesa nomo per la sufikso -nj-, kiun infanoj ofte uzas. La paro por la patro estas patro kaj paĉjo.
Kio estas la diferenco inter parenco kaj familiano?
Familiano estas membro de familio. Parenco estas iu ajn el la sama familio aŭ kun komuna prapatro, ankaŭ malproksima.
Kial oni diras gepatroj kaj ne patroj?
Patroj signifas plurajn virojn, kiuj estas patroj. Gepatroj estas la patro kaj la patrino kune, ĉar ge- montras ambaŭ seksojn. Unuopa gepatro estas patro aŭ patrino.
Kiel oni nomas la gepatrojn de la edzo aŭ de la edzino?
Bogepatroj, aŭ aparte bopatro kaj bopatrino. Same la edzon de via filino oni nomas bofilo, kaj la edzinon de via filo bofilino; la fraton de via edz(in)o bofrato, la fratinon bofratino.
Kio estas la diferenco inter nevo kaj nepo?
Nevo estas filo de via frato aŭ fratino, nepo estas filo de via filo aŭ filino. La inaj formoj estas nevino kaj nepino.
Ĉu ekzistas seksneŭtrala vorto por „gepatro” aŭ „gefrato”?
En la tradicia lingvo ne. Kelkaj uzas unu-nombran gepatro kaj gefrato, aliaj proponas novajn radikojn kiel parento; PMEG rigardas ĉion ĉi kiel neoficialan.
Fontoj
- Parencoj kaj familianoj – PMEG
- Seksa signifo de O-vortoj – PMEG
- IN, GE, BO, PRA – PMEG
- ID, ĈJ, NJ – PMEG
- Radikoj uzataj prefiksece (DUON, VIC) – PMEG
- patro, patrino, gepatroj, frato, filo, avo – ReVo
- onklo, kuzo, nevo, nepo – ReVo
- edzo, edziĝi, geedzoj, fianĉo, vidvo – ReVo
- infano, bebo, familio, parenco, ĝemelo, orfo, -id- – ReVo
Se Esperantopedia helpis vin, vi povas subteni ĝin.