Rodzina po esperancku: matka, ojciec i wszyscy krewni

„Rodzina” po esperancku to familio, „matka” to patrino, „ojciec” to patro, a „rodzice” to gepatroj. Większość krewnych tworzy się według jednego wzoru: rdzeń nazywa mężczyznę (frato – „brat”), przyrostek -in- robi z niego kobietę (fratino – „siostra”), a przedrostek ge- łączy obie płcie (gefratoj – „rodzeństwo”). Zapis wymowy dzieli słowa na sylaby, a sylaba akcentowana jest zapisana wielkimi literami; dźwięki są zapisane po polsku (ĉ = cz, ĝ = dż, ŝ = sz, ĵ = ż, ŭ = ł, v = w).

#Jak powstają nazwy krewnych

To zwykłe przedrostki i przyrostki; ogólne zasady opisuje słowotwórstwo.

#Krewni według pokoleń

#Dziadkowie, rodzice, wujkowie i ciocie

ReVo definiuje onklo jako brata lub szwagra (bofrato) rodzica. Obejmuje więc polskiego wuja, stryja i męża ciotki.

#Twoje pokolenie

Esperanto nie ma osobnych słów na starsze i młodsze rodzeństwo. PMEG każe w razie potrzeby dodać przymiotnik: pli aĝa fratino – „starsza siostra”, malpli aĝa frato – „młodszy brat”. Po polsku jest tak samo: „starszy brat” to dwa słowa.

#Dzieci, wnuki i dzieci rodzeństwa

Infano jest neutralne i ma w ReVo dwa znaczenia: młody człowiek do około 12 lat oraz dziecko kogoś w dowolnym wieku. Polskie „dziecko” ma te same dwa znaczenia. Nevo to dziecko brata lub siostry i różni się jedną literą od nepo – „wnuk”. Polskie „bratanek” i „siostrzeniec” to dla esperanta jedno słowo.

#Inne słowa o ludziach w rodzinie

„Ożenić się” to edziĝi (ReVo: zostać mężem lub małżonkiem), „wyjść za mąż” – edziniĝi (zostać żoną), a „pobrać się” – geedziĝi (stać się małżeństwem). Polszczyzna rozróżnia te trzy sytuacje tak samo jak esperanto.

#Powinowaci: przedrostek bo-

Bo- oznacza krewnego przez małżeństwo. Pojawia się głównie w trzech rdzeniach i ich formach z -in-: bopatro, bofilo i bofrato.

PMEG podaje, że bofrato to brat współmałżonka, mąż siostry oraz mąż siostry współmałżonka. Polskie „szwagier” obejmuje te same trzy znaczenia. Dla pozostałych powinowatych (wujek, kuzyn, bratanek) wystarczą zwykle proste słowa bez bo-.

#Przybrani i przyrodni: vic- i duon-

PMEG zaleca vic- dla krewnych, którzy pojawili się przez ponowne małżeństwo rodzica, a duon- tylko dla prawdziwych przyrodnich, którzy mają jednego wspólnego rodzica.

Polskie „przyrodni” znaczy, że rodzeństwo ma wspólnego tylko jednego rodzica (wspólną matkę albo wspólnego ojca) – to dokładnie duon-. Dotyczy wyłącznie rodzeństwa: macocha i ojczym to vic-, a „przyrodnia matka” zamiast „macocha” jest po polsku błędem (Wikisłownik).

#Pradziadkowie i przodkowie: pra-

Pra- przesuwa krewnego o jedno pokolenie dalej, wstecz lub w przód. Powtarzaj go raz na każde dodatkowe pokolenie.

#Zdrobnienia: -ĉj- i -nj-

Przyrostek -ĉj- tworzy pieszczotliwe formy męskie, a -nj- żeńskie. Zachowujesz kilka pierwszych liter rdzenia, a resztę odcinasz: paĉjo pochodzi od patro, panjo od patrino, onjo od onklino.

Te same końcówki tworzą zdrobnienia imion: Johano → Joĉjo, Mario → Manjo (jak polskie Jan → Janek, Maria → Marysia).

#Potomstwo: przyrostek -id-

Przyrostek -id- oznacza potomstwo: hundo – „pies” → hundido – „szczenię”. U ludzi, według PMEG, wskazuje dziecko lub potomka w dowolnym wieku i występuje głównie z tytułami i imionami historycznymi: reĝido – „dziecko króla” (po polsku „królewicz” albo „królewna”). W zwykłych rodzinach mówi się filo, filino lub infano. Rzeczownik idaro oznacza wszystkich potomków jednej osoby.

#Rdzenie męskie, formy żeńskie i słowa neutralne

PMEG wymienia avo, edzo, fianĉo, filo, frato, kuzo, nepo, nevo, onklo, patro i vidvo jako rdzenie męskie, więc słowo żeńskie wymaga -in-. Słowa infano, parenco, familiano i orfo są neutralne. Tradycyjnie esperanto nie ma sposobu, by nazwać rodzica, rodzeństwo lub małżonka bez wskazania płci. PMEG opisuje trzy rozwiązania, żadne z nich nie jest częścią języka oficjalnego:

• Formy z ge- w liczbie pojedynczej: gepatro, gefrato, geedzo. PMEG (2024) pisze, że to użycie rosło przez ostatnie 20–30 lat; ReVo oznacza gepatro w liczbie pojedynczej jako rzadkie i zauważa, że nie wszyscy mówiący je akceptują.
• Nowe rdzenie, takie jak parento – „rodzic” i spozo – „małżonek”; ReVo oznacza oba jako rzadkie.
• Nadanie patro lub edzo znaczenia neutralnego, przed czym PMEG ostrzega, bo może prowadzić do poważnych nieporozumień.

Polszczyzna ma tu łatwiej: „rodzic”, „małżonek”, „dziecko” i „rodzeństwo” są neutralne płciowo. Esperanckie gepatroj, geedzoj i gefratoj odpowiadają polskim „rodzicom”, „małżonkom” i „rodzeństwu”. Brakuje natomiast oficjalnego odpowiednika polskiego „rodzica” albo „małżonka” w liczbie pojedynczej.

#Polskie nazwy krewnych po esperancku

Polszczyzna ma osobne słowa dla krewnych, które esperanto nazywa jednym rdzeniem, i odwrotnie. Ta tabela pomaga przełożyć najczęstsze polskie nazwy.

#Pytania o rodzinę

Typowe odpowiedzi:

PMEG zauważa, że gefratoj działa też wtedy, gdy nie wiesz, czy ktoś ma braci, siostry, czy jednych i drugich. Uważaj na końcówki: havas gefratojn ma liczbę mnogą -j i biernik -n. Polski dopełniacz po „ile” („ile rodzeństwa”, „ile dzieci”) odpowiada esperanckiemu da: rzeczownik po kiom da zachowuje -j, ale nie dostaje -n. Więcej słów pytających znajdziesz na stronie pytania i przeczenia.

#Krótki opis rodziny

W niektórych rodzinach esperanto jest językiem domowym; przeczytaj o rodzimych użytkownikach esperanta.

#Częste pytania

#Jak powiedzieć „matka” po esperancku?

Patrino, czyli patro – „ojciec” plus -in- – „żeńskie”. Dzieci często mówią panjo („mama”), a „tata” to paĉjo.

#Jak powiedzieć „rodzina” i „krewni” po esperancku?

„Rodzina” to familio, członek rodziny to familiano, a krewny – parenco.

#Jak powiedzieć „rodzice” po esperancku?

Gepatroj: rdzeń patro z ge- – „obie płcie”. Jeden rodzic to patro (ojciec) albo patrino (matka).

#Jak powiedzieć „teściowa” i „szwagier” po esperancku?

Bopatrino i bofrato. „Teściowie” to bogepatroj.

#Czy jest neutralne płciowo słowo na „rodzica” albo „brata lub siostrę”?

Nie w tradycyjnym języku. Niektórzy używają gepatro i gefrato w liczbie pojedynczej, inni proponują nowe rdzenie, jak parento; PMEG uznaje te formy za nieoficjalne. Polskie „rodzic” jest neutralne, ale esperanckie patro i patrino wskazują płeć.

#Źródła

• PMEG: Parencoj kaj familianoj
• PMEG: Seksa signifo de O-vortoj
• PMEG: IN, GE, BO, PRA
• PMEG: ID, ĈJ, NJ
• PMEG: Radikoj uzataj prefiksece (DUON, VIC)
• ReVo: patro, patrino, gepatroj, frato, filo, avo
• ReVo: onklo, kuzo, nevo, nepo
• ReVo: edzo, edziĝi, geedzoj, fianĉo, vidvo
• ReVo: infano, familio, parenco, ĝemelo, orfo, -id-
• Wikisłownik: szwagier, szwagierka, przyrodni, wuj, stryj