Rodzimi użytkownicy esperanta (denaskuloj)

Tak, esperanto ma rodzimych użytkowników. Nazywa się ich denaskuloj – „ludzie od urodzenia” – i szacuje się ich na 1000–2000. Prawie wszyscy wychowali się dwu- lub trójjęzycznie: z co najmniej jednym rodzicem mówią po esperancku, a wszędzie indziej w języku okolicy.

Słowo to składa się z de „od”, nask·i „rodzić” i -ul- „osoba”: de·nask·ul·o. Rodzimy użytkownik to denaskulo; przymiotnik denaska pojawia się w wyrażeniach takich jak denaska esperantisto – „esperantysta od urodzenia”.

#Ilu jest rodzimych użytkowników?

Nikt nie prowadzi rejestru, więc liczby to szacunki:

Przedział 1000–2000 jest niewielki przy dziesiątkach tysięcy płynnych użytkowników jako drugiego języka – zobacz ilu ludzi mówi po esperancku. Mimo to jest wyjątkowy: żaden inny międzynarodowy język pomocniczy nie ma porównywalnej społeczności rodzin przekazujących go dzieciom.

#Jak powstają rodziny mówiące po esperancku?

Rodzimi użytkownicy pochodzą z dwóch rodzajów rodzin:

• Pary o wspólnym języku narodowym, które mimo to wybierają esperanto w rozmowach z dziećmi – według badań to większość przypadków. Często jedno z rodziców konsekwentnie mówi po esperancku, a drugie używa języka okolicy. Renato Corsetti stwierdził, że tym rodzicem jest zwykle ojciec, stąd tytuł jego pracy z 1996 roku: „A mother tongue spoken mainly by fathers” („Język ojczysty, którym mówią głównie ojcowie”).
• Pary międzynarodowe, które poznały się dzięki esperantu – na kongresie, przez gościnność Pasporta Servo albo w sieci – i nie mają żadnego innego wspólnego języka. Esperanto staje się językiem domowym z konieczności.

W obu przypadkach dziecko słyszy w domu esperanto, a w szkole inny język. Rodzimi użytkownicy esperanta prawie nigdy nie są więc jednojęzyczni.

Ponieważ esperanto nie ma terytorium, rodziny jeżdżą na spotkania. Coroczne Renkontiĝo de Esperantistaj Familioj (REF), zjazd rodzin mówiących po esperancku, odbywa się od 1979 roku. Równolegle ze Światowym Kongresem Esperanto co roku działa kongres dzieci, Internacia Infana Kongreseto, a grupa internetowa DENASK łączy rodziców.

#Kiedy pojawili się pierwsi rodzimi użytkownicy?

Dzieci wychowywano po esperancku już w ciągu pokolenia od jego opublikowania w 1887 roku. Brytyjski esperantysta Montagu C. Butler (1884–1970) wychował swoje dzieci w tym języku i opisał ich mowę w artykule Infana Esperanto już w 1921 roku. Niektóre rodziny przekazują esperanto przez kilka pokoleń.

#Kim są znani rodzimi użytkownicy esperanta?

Tylko kilkoro rodzimych użytkowników jest dobrze udokumentowanych w wiarygodnych źródłach:

George’a Sorosa często nazywa się rodzimym użytkownikiem. Jego ojciec, Tivadar Soros, był pisarzem esperanckim i wychował syna w tym języku, a George uczestniczył w Światowym Kongresie w Bernie w 1947 roku. Humphrey Tonkin, który przełożył wspomnienia Tivadara na angielski, twierdzi jednak, że Soros nie jest rodzimym użytkownikiem i że jedynym jego językiem ojczystym jest węgierski. Dlatego nie umieszczamy go na liście.

#Czy rodzime esperanto różni się od standardowego?

Nieco, a językoznawcy spierają się o przyczyny. W 1993 roku holenderski językoznawca Kees Versteegh, opierając się na badaniach kreoli, przewidywał, że rodzime esperanto będzie się niewiele różnić od esperanta wyuczonego. W 2001 roku Benjamin Bergen opublikował pierwsze systematyczne badanie kilku rodzimych użytkowników: ośmiorga dzieci w wieku 6–14 lat, nagranych na kongresie dziecięcym we Francji, których pozostałymi językami były hebrajski, słowacki, francuski, szwajcarski niemiecki, rosyjski i chorwacki. Jego wnioski, opublikowane w Journal of Child Language:

• Redukcja samogłosek: końcówki gramatyczne, takie jak -o i -as, bywały redukowane do samogłoski neutralnej, w około 5% przypadków.
• Biernik: użycie końcówki biernika -n zależało od drugiego języka dziecka – prawie zawsze u dzieci słowackojęzycznych, prawie nigdy u dziecka francuskojęzycznego.
• Prostsze czasowniki: dzieci unikały czasów złożonych i przedrostków aspektowych, takich jak ek-.
• Szyk zdania: przeważnie podmiot–orzeczenie–dopełnienie.

Fiński językoznawca Jouko Lindstedt (2006), który sam wychował troje dzieci po esperancku, twierdził, że to nie są oznaki nowego „rodzimego” esperanta. Większość można wyjaśnić drugimi językami dzieci, zwykłym stylem mówionym albo niepełną nauką. Jego własne dzieci, których drugim językiem był fiński, używały biernika poprawnie, a nawet poprawiały błędy nierodzimych użytkowników.

#Czy dzieci wymyślają nowe słowa esperanckie?

Tak, co pokazuje, jak produktywne jest esperanckie słowotwórstwo. Dzieci łączą przedrostki i przyrostki w sposób, w jaki dorośli robią to rzadko. Badacze zanotowali na przykład:

• malpluvi – „przestać padać” (mal- „przeciwieństwo” + pluvi „padać o deszczu”)
• malmateno – „wieczór” (dosłownie „nie-ranek”)
• elektrujo – „bateria” (elektro „elektryczność” + -ujo „pojemnik”)
• muzi – „iść do muzeum” (od muzeo, reinterpretowanego jako muz·ej·o „miejsce do muzeowania”)

Corsetti, Pinto i Tolomeo (2004) zbadali dzienniki rodziców pięciorga dzieci w wieku od roku do pięciu lat. Stwierdzili, że małe dzieci rodzimie mówiące esperanto nadmiernie regularyzują, tak jak dzieci uczące się innych języków – ale w esperancie „nadmiernie regularny” kształt jest często poprawnym słowem.

#Czy rodzimi użytkownicy decydują o poprawności?

Nie. W większości języków rodzimi użytkownicy są ostatecznym autorytetem w sprawie gramatyki. W esperancie standardem jest Fundamento de Esperanto (1905) i uzus całej społeczności, w której większość stanowią osoby znające esperanto jako drugi język. Akademia Esperanta nie nadaje rodzimym użytkownikom żadnego szczególnego statusu, a językoznawcy, tacy jak Ken Miner, zauważyli, że czyni to esperanto niezwykłym przedmiotem badań.

#Częste pytania

#Czy esperanto ma rodzimych użytkowników?

Tak. Szacuje się, że 1000–2000 osób nauczyło się esperanta od urodzenia, zwykle obok jednego lub dwóch innych języków ojczystych.

#Czy George Soros jest rodzimym użytkownikiem esperanta?

Nauczył się esperanta jako dziecko od ojca, pisarza esperanckiego Tivadara Sorosa, i często opisuje się go jako rodzimego użytkownika. Humphrey Tonkin, tłumacz wspomnień ojca, twierdzi, że jedynym językiem ojczystym Sorosa jest węgierski, więc twierdzenie jest sporne.

#Jak nazywa się rodzimego użytkownika esperanta?

Denaskulo (liczba mnoga denaskuloj), od de nasko – „od urodzenia”. Używa się też wyrażenia denaska esperantisto.

#Który noblista był rodzimym użytkownikiem esperanta?

Daniel Bovet, laureat Nagrody Nobla z fizjologii lub medycyny z 1957 roku. Jego ojciec, szwajcarski psycholog Pierre Bovet, wychował go w esperancie.

#Dlaczego rodzice wychowują dzieci po esperancku?

Niektórzy rodzice nie mają innego wspólnego języka. Częściej rodzice, którzy mają wspólny język narodowy, wybierają esperanto, by dać dzieciom dodatkowy język i miejsce w międzynarodowej społeczności.

#Źródła

• Benjamin K. Bergen, "Nativization processes in L1 Esperanto", Journal of Child Language 28 (2001), 575–595
• Jouko Lindstedt, "Native Esperanto as a test case for natural language", SKY Journal of Linguistics 19 (2006)
• Renato Corsetti, "A mother tongue spoken mainly by fathers", Language Problems and Language Planning 20(3), 1996, 263–273
• Corsetti, Pinto & Tolomeo, "Regularizing the regular", Language Problems & Language Planning 28(3), 2004, 261–282
• Wikipedia, Native Esperanto speakers i Daniel Bovet
• Kees Versteegh, "Esperanto as a first language: language acquisition with a restricted input", Linguistics 31(3), 1993, 539–556
• Sabine Fiedler, "The Esperanto denaskulo", Language Problems & Language Planning 36(1), 2012, 69–84
• Humphrey Tonkin o George’u Sorosie, Transparent Language Esperanto blog
• Vikipedio, Renkontiĝo de Esperantistaj Familioj i Wikipedia, Petr Ginz
• Ken Miner, "The impossibility of an Esperanto linguistics", InKoj 2(1), 2011