Lekcja esperanto 3: przymiotniki, kolory i przeczenie

Q: Czy przymiotnik stoi przed rzeczownikiem, czy po nim?

Jedno i drugie. Bela tago i tago bela znaczą to samo, ale przed rzeczownikiem jest częściej. Końcówki pokazują, które słowo jest które, więc szyk jest swobodny – podobnie jak w polszczyźnie.

Q: Jak powiedzieć „stary” o człowieku?

Malnova dotyczy rzeczy: malnova urbo – „stare miasto”. O ludziach i zwierzętach używa się maljuna – „stary” – czyli przeciwieństwa juna – „młody”. Malnova amiko to „stary przyjaciel” w znaczeniu „przyjaciel od wielu lat”.

W tej lekcji nauczysz się opisywać rzeczy. Przymiotniki w esperanto kończą się na -a i dostają -j, gdy rzeczownik jest w liczbie mnogiej: bela tago – „piękny dzień”, belaj tagoj – „piękne dni”. Poznasz też dwanaście kolorów, kilka słów o pogodzie, tre – „bardzo” i ne – „nie” oraz pierwszy raz mal-, przedrostek, który zamienia słowo w jego przeciwieństwo.

Dialog

Jest październik. W Krakowie zaczęła się jesień, w São Paulo – wiosna.

Esperanto	Polski
Ana: Saluton, Tomo! Kia estas la vetero en Krakovo?	Cześć, Tomo! Jaka jest pogoda w Krakowie?
Tomo: Ne bona. La ĉielo estas griza, kaj la vento estas forta.	Niedobra. Niebo jest szare, a wiatr silny.
Ana: Ho ne! Ĉi tie la ĉielo estas tute blua.	O nie! U nas niebo jest zupełnie niebieskie.
Tomo: Vere?	Naprawdę?
Ana: Jes! En Brazilo nun estas printempo. La tagoj estas longaj kaj varmaj.	Tak! W Brazylii jest teraz wiosna. Dni są długie i ciepłe.
Tomo: Kaj ĉi tie estas aŭtuno. La tagoj estas mallongaj kaj malvarmaj.	A tu jest jesień. Dni są krótkie i zimne.
Ana: Ho, kompatinda Tomo!	Och, biedny Tomo!
Tomo: Sed la aŭtuno ankaŭ estas bela. La folioj estas flavaj, oranĝaj kaj ruĝaj.	Ale jesień też jest piękna. Liście są żółte, pomarańczowe i czerwone.
Ana: Kiel bele! En San-Paŭlo la folioj ĉiam estas verdaj.	Jak pięknie! W São Paulo liście są zawsze zielone.
Tomo: Verdaj folioj kaj blua ĉielo… Mi tre envias vin!	Zielone liście i niebieskie niebo… Bardzo ci zazdroszczę!
Ana: Ha ha! Sed San-Paŭlo ne estas trankvila urbo. Ĝi estas tre granda kaj tre brua.	Ha ha! Ale São Paulo nie jest spokojnym miastem. Jest bardzo duże i bardzo hałaśliwe.
Tomo: Krakovo ne estas tiel granda, sed ĝi estas malnova kaj tre bela.	Kraków nie jest taki duży, ale jest stary i bardzo piękny.
Ana: Malnovaj urboj estas tre belaj!	Stare miasta są bardzo piękne!

Kia…? znaczy „jaki…?” albo „jaka jest…?”. Spotkasz je jeszcze w tabeli słów pytających w lekcji 11.

Nowe słowa

Esperanto	Polski	Uwagi
bela	piękny, ładny	przymiotnik
bona	dobry	bone „dobrze”
granda	duży, wielki
longa	długi	mallonga „krótki”
varma	ciepły	malvarma „zimny”
nova	nowy	malnova „stary” (o rzeczach)
forta	silny, mocny
trankvila	spokojny, cichy
brua	hałaśliwy	od bruo „hałas”
kompatinda	biedny (godny współczucia)	kompatinda Tomo! „biedny Tomo!”
envii	zazdrościć	Mi envias vin. „Zazdroszczę ci.” (vin: lekcja 5)
vetero	pogoda	rzeczownik
ĉielo	niebo
vento	wiatr
folio	liść; kartka papieru	uwaga: to nie polska „folia”!
urbo	miasto
printempo	wiosna
aŭtuno	jesień
tre	bardzo
tute	zupełnie, całkowicie
ne	nie
tiel	tak, taki	ne tiel granda „nie taki duży”
ĉiam	zawsze
nun	teraz
en	w	en Brazilo „w Brazylii” (lekcja 9)
feliĉa	szczęśliwy
vere	naprawdę

Gramatyka

Przymiotniki kończą się na -a

Każdy przymiotnik w esperanto kończy się na -a: bela, granda, varma. Może stać przed rzeczownikiem lub po nim – bela tago i tago bela znaczą „piękny dzień” – ale przed rzeczownikiem jest to częstsze. Szczegóły znajdziesz na stronie o rzeczownikach i przymiotnikach.

Zgoda: rzeczownik w liczbie mnogiej, przymiotnik w liczbie mnogiej

Gdy rzeczownik jest w liczbie mnogiej, jego przymiotnik też dostaje -j. Dotyczy to także zdań z estas: w La tagoj estas longaj przymiotnik opisuje la tagoj, więc ma -j.

Liczba pojedyncza	Liczba mnoga
bela tago – piękny dzień	belaj tagoj – piękne dni
la granda urbo – duże miasto	la grandaj urboj – duże miasta
La folio estas flava. – Liść jest żółty.	La folioj estas flavaj. – Liście są żółte.
mia malnova foto – moje stare zdjęcie	miaj malnovaj fotoj – moje stare zdjęcia

Dotyczy to także zaimków: Ni estas feliĉaj – „Jesteśmy szczęśliwi” – bo ni jest w liczbie mnogiej. Przy vi pomyśl, o ilu osobach mówisz: Vi estas feliĉa (jedna osoba), Vi estas feliĉaj (kilka osób).

Polak odmienia przymiotnik przez trzy rodzaje, dwie liczby i siedem przypadków („piękny, piękna, piękne, pięknych, pięknym…”). W esperanto zostają tylko dwie zmiany: -j dla liczby mnogiej i -n dla dopełnienia (lekcja 5). Bela znaczy „piękny”, „piękna” i „piękne”.

Kolory

Kolory to zwykłe przymiotniki, więc też się zgadzają: ruĝa folio, ruĝaj folioj. Więcej odcieni znajdziesz na stronie o kolorach.

Esperanto	Polski	Esperanto	Polski
ruĝa	czerwony	bruna	brązowy
oranĝa	pomarańczowy	griza	szary
flava	żółty	nigra	czarny
verda	zielony	blanka	biały
blua	niebieski	roza	różowy
viola	fioletowy	ora	złoty

Tre – „bardzo” i ne – „nie”

Tre stoi przed przymiotnikiem lub przysłówkiem: tre bela „bardzo piękny”, tre bone „bardzo dobrze”. Ne stoi tuż przed słowem, któremu przeczy, zwykle przed czasownikiem: La ĉielo ne estas blua – „Niebo nie jest niebieskie”. Ne znaczy też „nie” jako odpowiedź: Ne, la vetero ne estas bona. Zobacz pytania i przeczenia.

Pierwsze spotkanie z mal-

Przedrostek mal- daje dokładne przeciwieństwo. Jeden rdzeń plus mal- oszczędza ci uczenia się drugiego słowa. Więcej sposobów tworzenia słów poznasz w lekcji 10.

Słowo	Przeciwieństwo z mal-
varma – ciepły	malvarma – zimny
longa – długi	mallonga – krótki
nova – nowy	malnova – stary
bona – dobry	malbona – zły
granda – duży	malgranda – mały

Po polsku przeciwieństwa to zwykle zupełnie inne słowa („dobry – zły”, „duży – mały”), więc mal- to wielka oszczędność: połowę przymiotników dostajesz za darmo.

Ćwiczenia

Ćwiczenia do lekcji 3

Wybierz poprawną formę: La folioj estas ___.
flavaflavajflavoj
Odpowiedź
flavaj
Przetłumacz na esperanto: „piękny dzień”
Odpowiedź
bela tago / tago bela
Które słowo znaczy „zimny”?
varmamalvarmamalnova
Odpowiedź
malvarma
Przetłumacz na esperanto: „Niebo nie jest niebieskie.” (z rodzajnikiem la)
Odpowiedź
La ĉielo ne estas blua
Jaka końcówka oznacza przymiotnik?
-o-a-j
Odpowiedź
-a
Przetłumacz na esperanto: „zielone liście”
Odpowiedź
verdaj folioj / folioj verdaj
Co znaczy tre bela?
„bardzo piękny”„trzy piękne”„niepiękny”
Odpowiedź
„bardzo piękny”
Utwórz liczbę mnogą: granda urbo
Odpowiedź
grandaj urboj
Przetłumacz na esperanto: „Dni są długie i ciepłe.” (z rodzajnikiem la)
Odpowiedź
La tagoj estas longaj kaj varmaj

Kącik kulturalny

Zielony to kolor esperanta. Flagę esperancką – zieloną, z białym kwadratem, w którym jest zielona pięcioramienna gwiazda – przyjęto na pierwszym Światowym Kongresie Esperanto w Boulogne-sur-Mer we Francji w 1905 roku. Zieleń tradycyjnie oznacza nadzieję, a pięć ramion – pięć kontynentów. Gorliwych esperantystów nazywa się nawet verduloj – „zielonymi”; więcej o fladze i symbolach.

Częste pytania

Czy przymiotnik stoi przed rzeczownikiem, czy po nim?

Jedno i drugie. Bela tago i tago bela znaczą to samo, ale przed rzeczownikiem jest częściej. Końcówki pokazują, które słowo jest które, więc szyk jest swobodny – podobnie jak w polszczyźnie.

Czy przymiotnik zawsze zgadza się z rzeczownikiem?

Tak. Przymiotnik dostaje -j przy rzeczowniku w liczbie mnogiej i – jak zobaczysz w lekcji 5 – -n, gdy rzeczownik ma -n. Tę samą regułę stosują zaimki dzierżawcze, jak mia.

Jak powiedzieć „stary” o człowieku?

Malnova dotyczy rzeczy: malnova urbo – „stare miasto”. O ludziach i zwierzętach używa się maljuna – „stary” – czyli przeciwieństwa juna – „młody”. Malnova amiko to „stary przyjaciel” w znaczeniu „przyjaciel od wielu lat”.

#Dialog

#Nowe słowa

#Gramatyka

#Przymiotniki kończą się na -a

#Zgoda: rzeczownik w liczbie mnogiej, przymiotnik w liczbie mnogiej

#Kolory

#Tre – „bardzo” i ne – „nie”

#Pierwsze spotkanie z mal-

#Ćwiczenia

#Kącik kulturalny

#Częste pytania

#Czy przymiotnik stoi przed rzeczownikiem, czy po nim?

#Czy przymiotnik zawsze zgadza się z rzeczownikiem?

#Jak powiedzieć „stary” o człowieku?

#Źródła