Pogoda i pory roku po esperancku: słownictwo i zwroty

Czasowniki pogody w esperanto nie mają podmiotu: Pluvas to „pada deszcz”, Neĝas – „pada śnieg”, a Tondras – „grzmi”. Stan pogody i temperaturę opisuje estas z przysłówkiem: Estas varme – „jest ciepło”, Estas malvarme – „jest zimno”. Cztery pory roku to printempo, somero, aŭtuno, vintro. Zapis wymowy dzieli słowa na sylaby, a sylaba akcentowana jest zapisana wielkimi literami; zawsze jest to przedostatnia (zobacz alfabet); dźwięki są zapisane po polsku (ĉ = cz, ĝ = dż, ŝ = sz, ĵ = ż, ŭ = ł, v = w, c = jak w „cena”).

#Cztery pory roku

Nazwy pór roku to zwykłe rzeczowniki pisane małą literą, tak jak po polsku (w odróżnieniu od miesięcy, które tradycyjnie pisze się wielką). ReVo traktuje printempo jako jeden rdzeń, choć kończy się na tempo – „czas”. Pory roku wyznacza według kalendarza gregoriańskiego: wiosna na półkuli północnej trwa mniej więcej od 21 marca do 21 czerwca, a na południowej od około 23 września do 21 grudnia.

#Jak powiedzieć „latem”?

Końcówka -e zamienia rzeczownik w przysłówek czasu: somere, vintre, matene (zobacz przysłówki). Odpowiada to polskim „latem”, „zimą”, „rano”. Poprawne są zarówno somere, jak i en la somero. Ćwiczenia z samego Fundamento, cytowane w ReVo, używają nawet en somero i en vintro bez rodzajnika.

Rzeczownik oznaczający czas z biernikiem -n i bez przyimka wskazuje moment lub okres (PMEG): la sekvan dimanĉon – „w następną niedzielę”, a więc pasintan vintron – „zeszłej zimy”, la tutan vintron – „przez całą zimę”. Słowo ĉi znaczy „ten, bliski mówiącemu”; PMEG pokazuje je w złożeniach takich jak ĉi-nokte – „tej nocy, dziś w nocy” i ĉi-jara – „tegoroczny”. Ĉi-vintre i ĉi-somere tworzy się według tego samego wzoru.

#Słowa o pogodzie

Odpowiednie przymiotniki kończą się na -a: suna tago – „słoneczny dzień”, nuba – „pochmurny”, sennuba – „bezchmurny”, pluva – „deszczowy”, neĝa – „śnieżny”, venta – „wietrzny”, glacia – „lodowaty”, seka – „suchy”, malseka – „mokry”, kota – „błotnisty”. Z vetero używaj zwykłego przymiotnika: bela vetero – „ładna pogoda”.

Polskie „burza” to zwykle fulmotondro, czyli burza z piorunami. Esperanckie ŝtormo ReVo definiuje jako silny, niebezpieczny wiatr, więc odpowiada raczej polskiemu „sztormowi” i „wichurze”.

#Czasowniki pogody: bez podmiotu

Angielski potrzebuje zastępczego „it” („it rains”), a esperanto – tak jak polszczyzna – obywa się bez niego. PMEG mówi wprost, żeby nie dodawać ĝi do takich czasowników: Hodiaŭ pluvas, nie Ĝi pluvas hodiaŭ. Dodaje, że zbędne ĝi w zdaniu Zamenhofa Ĝi estis varmega posttagmezo wyszło z użycia i dziś uchodzi za błąd. Zobacz zaimki. Jeśli uczyłeś się angielskiego, pilnuj się, by nie przenieść „it” do esperanta.

Zwykłe końcówki dają czasy (zobacz czasowniki): Hieraŭ pluvis – „Wczoraj padało”, Morgaŭ pluvos – „Jutro będzie padać”. Przysłówki dodają siły: Pluvas forte – „Mocno pada”, Neĝas multe – „Pada dużo śniegu”.

Jeśli coś innego niż deszcz spada jak deszcz, to „coś” staje się podmiotem, więc nie dostaje -n: Pluvis ŝtonoj sur la tegmenton – „Na dach spadał deszcz kamieni”. PMEG ostrzega, by nie pisać tu ŝtonojn.

#„Jest ciepło”: Estas varme

Gdy estas nie ma prawdziwego podmiotu, słowo opisujące sytuację jest przysłówkiem na -e, a nie przymiotnikiem (PMEG): Estas varme, nie Estas varma. W przykładach PMEG jest też Estas mallume – „Jest ciemno”. Polakowi przychodzi to naturalnie, bo „jest ciepło” i „jest ciemno” też nie są przymiotnikami: nie mówimy „jest ciepłe”.

Gdy zdanie ma podmiot, wraca przymiotnik i zgadza się z nim: La vetero estas varma – „Pogoda jest ciepła” (podmiot vetero), Estas bela vetero – „Jest ładna pogoda” (przymiotnik należy do vetero).

Aby powiedzieć, jak ty się czujesz, użyj czasowników varmi i malvarmi, które ReVo definiuje jako bycie albo odczuwanie ciepła i zimna: Mi malvarmas – „Jest mi zimno”, Al mi varmas – „Jest mi ciepło”, Ĉu tro varmas? – „Czy nie jest za ciepło?”. Mi frostas znaczy „przejmuje mnie zimno, marznę”; ReVo definiuje frosti jako odczuwać przejmujące zimno. Polskie „jest mi zimno” ma tę samą budowę co Estas al mi malvarme (zobacz uczucia).

#Temperatura

Najpierw podaj liczbę, potem gradoj („jeden stopień” to unu grado); zobacz liczebniki. PMEG podaje oba sposoby odczytania znaku temperatury: +10° to plus dek gradoj albo dek gradoj super nulo, a −10° to minus dek gradoj albo dek gradoj sub nulo. Polskie „minus dziesięć stopni” i „dziesięć stopni poniżej zera” to te same dwa sposoby. Nie musisz za to odmieniać „dwa stopnie – pięć stopni”: po każdej liczbie powyżej jedności jest gradoj.

Przyrostki -eg- „silniejszy” i -et- „słabszy” tworzą skalę: malvarmega – „mroźny”, malvarma – „zimny”, malvarmeta – „chłodny”, varma – „ciepły”, varmega – „gorący, upalny”. Zmień -a na -e, by powstało zdanie o pogodzie: Estas varmege – „Jest upalnie”.

ReVo mówi, że varma tradycyjnie oznacza umiarkowane, przyjemne ciepło, a varmega – nieprzyjemny upał, nawet żar. Dodaje, że słowniki PV i PIV zatraciły ten niuans, który zachowują esperantyści rosyjskojęzyczni i niemieckojęzyczni.

#Słowotwórstwo od rdzeni pogody

Przyrostek -er- nazywa jedną cząstkę masy, więc neĝero to jeden płatek neĝo. Czasowniki powstają podobnie: pluveti – „mżyć”, pluvegi – „lać, padać ulewnie”. ReVo definiuje samo ombrelo jako przenośną osłonę od deszczu lub słońca, a pluvombrelo i sunombrelo mówią, o którą chodzi. Polskie „parasol” też obejmuje oba zastosowania. Uważaj na „zimno”: malvarmo to niska temperatura, a malvarmumo to choroba, czyli „przeziębienie”. Więcej w artykule słowotwórstwo.

Czasowniki z -iĝ- „stawać się” mogą też stać samodzielnie: Aŭtune pli kaj pli malvarmiĝas – „Jesienią robi się coraz zimniej”, Vesperiĝas – „Zapada wieczór”. Polskie „robi się” czy „zapada” to właśnie ta konstrukcja.

#Rozmowa o pogodzie

W dwóch ostatnich zdaniach pojawia się biernik: pora roku jest dopełnieniem czasownika ŝatas, więc ma -n, tak jak polskie „lubię wiosnę”.

#Częste pytania

#Jak powiedzieć „pada deszcz” po esperancku?

Pluvas. Nie ma słowa „it”: czasowniki pogody nie mają podmiotu, a PMEG mówi, żeby nie dodawać ĝi. Czas przeszły: Pluvis; przyszły: Pluvos.

#Jak powiedzieć „jest zimno” i „jest gorąco” po esperancku?

Estas malvarme i Estas varme; dla upału – Estas varmege. Słowo po estas jest przysłówkiem na -e.

#Jakie są pory roku po esperancku?

Printempo (wiosna), somero (lato), aŭtuno (jesień) i vintro (zima), wszystkie małą literą.

#Jak powiedzieć „zimą” po esperancku?

Vintre albo en la vintro. „Tej zimy” to ĉi-vintre, a „zeszłej zimy” – pasintan vintron.

#Jak podać temperaturę po esperancku?

Podaj liczbę i gradoj: Estas dek gradoj. Poniżej zera użyj minus dek gradoj albo dek gradoj sub nulo.

#Źródła

• PMEG: Sensubjektaj verboj (pluvi, neĝi, hajli, ŝtormi, frosti, fulmi, tondri)
• PMEG: Tria persono (bez ĝi przy czasownikach bez podmiotu)
• PMEG: Uzo de E-vortoj (Estas mallume, Kritiki estas facile)
• PMEG: N por tempopunkto i N por mezuro
• PMEG: Dum
• PMEG: Ĉi (ĉi-nokte, la ĉi-jara somero)
• PMEG: Plus kaj minus (plus dek gradoj, dek gradoj sub nulo)
• ReVo: printempo, somero, aŭtuno, vintro, sezono
• ReVo: pluvo i słowa pochodne, neĝo, vento, nebulo, fulmo, tondri, hajlo
• ReVo: ŝtormo, uragano, frosto, glacio, nubo, vetero, suno
• ReVo: varma, malvarma i słowa pochodne, grado, ombrelo
• Zdania z Tatoeba (CC BY 2.0 FR), użyte bez zmian: #2127737, #980568, #557222, #583328; skrócone lub przerobione, wykorzystane do sprawdzenia użycia: #13090664, #12313539, #2652792, #639494, #870840, #6380476