Części ciała i zwroty u lekarza po esperancku

Części ciała po esperancku to rzeczowniki na -o: kapo – „głowa”, mano – „dłoń”, koro – „serce”, piedo – „stopa”. Aby powiedzieć, że coś boli, użyj czasownika dolori: Mia kapo doloras – „Boli mnie głowa”. „Chory” to malsana, czyli sana – „zdrowy” z mal-, a lekarz to kuracisto. Zapis wymowy dzieli słowa na sylaby, a sylaba akcentowana jest zapisana wielkimi literami; dźwięki są zapisane po polsku (ĉ = cz, ĝ = dż, ŝ = sz, ĵ = ż, ŭ = ł, v = w, c = jak w „cena”; zobacz alfabet i wymowę).

#Głowa i twarz

Lango to język w ustach, a język, którym mówisz, to lingvo. Polskie „język” ma oba znaczenia; esperanto je rozdziela. Haro to jeden włos, więc włosy na głowie to liczba mnoga: longaj haroj – „długie włosy”. Po polsku „włosy” też są w liczbie mnogiej.

#Szyja i tułów

ReVo definiuje ventro jako część między klatką piersiową a miednicą; narząd w środku to stomako. Polskie „brzuch” to więc ventro, a „żołądek” – stomako. Polskie „plecy” są w liczbie mnogiej, a dorso w pojedynczej: Doloras al mi la dorso – „Bolą mnie plecy”.

#Ręce i nogi

Kruro to noga w ogóle, a także część od kolana do stopy. Gambo to cała ludzka noga razem z udem (ReVo).

Gdzie polszczyzna ma jedno słowo, esperanto ma dwa: „ręka” to mano albo brako, „noga” to kruro/gambo albo piedo, „palec” to fingro albo piedfingro. Dlatego „myję ręce” to Mi lavas la manojn (chodzi o dłonie), a „boli mnie ręka” to Mia mano doloras, gdy boli dłoń, albo Mia brako doloras, gdy boli cała ręka od barku.

#Wnętrze ciała

#Fałszywi przyjaciele dla Polaków

Kilka słów z tej strony wygląda znajomo, ale znaczy co innego niż w polszczyźnie:

• kolo to „szyja”, nie „koło”;
• lipo to „warga”, nie „lipa”;
• vizaĝo to „twarz”, nie „wizaż” (makijaż).

#Zdrowie, choroba i lekarze

Doktoro bywa też nieformalnym tytułem grzecznościowym lekarza; jego główne znaczenie to stopień naukowy (ReVo). Po polsku też mówimy „panie doktorze”. Podobieństwa pomagają w zapamiętywaniu: dento i „dentysta”, apoteko i „apteka”, paciento i „pacjent”, recepto i „recepta”, kuraci – „leczyć” i „kuracja”.

#Jak te słowa są zbudowane

Słowo malsanulejo – „szpital” – rozpada się na pięć części:

PMEG definiuje malsanulejo jako miejsce, w którym opiekuje się i leczy osoby chore. Te same części tworzą rodzinę słów:

-ist- nazywa osobę, która się czymś zajmuje: kuracisto – „ten, kto leczy”, dentisto – „ten, kto zajmuje się zębami”. -in- tworzy formę żeńską: kuracistino – „lekarka”. Więcej o słowotwórstwie, przedrostkach i przyrostkach.

#Słowa o bólu z -doloro

Doloro – „ból” łączy się z częścią ciała i nazywa dolegliwość; ostatni rdzeń jest słowem głównym, więc kapdoloro to „głowo-ból”:

ReVo podaje dentodoloro i cytuje też dentdoloron. Zaleca zwykłe złożenia typu kapdoloro zamiast terminów greckiego pochodzenia, takich jak cefalalgio czy odontalgio.

#Jak powiedzieć, gdzie boli

W zdaniu z dolori podmiotem jest bolące miejsce, a właściciela pokazujesz słowem mia – „mój” albo al mi – „mi”:

PMEG uznaje Mi lavas al mi la manojn za równoważne z Mi lavas miajn manojn – „Myję sobie ręce”: al pokazuje, czyja to część ciała. Polakowi ta konstrukcja jest znajoma, bo nasze „sobie” odpowiada tu al mi (w trzeciej osobie al si). Słownik ReVo zauważa, że starsze teksty czynią osobę dopełnieniem (mia internaĵo min doloras, podobnie jak po polsku „boli mnie”), ale współcześnie wydają się przeważać formy z tabeli powyżej. Podmiotem jest bolące miejsce, więc Mi doloras nie znaczy „boli mnie”. Zobacz też biernik.

#U lekarza

Pytania i polecenia, które możesz usłyszeć:

Farti – „mieć się w jakimś stanie” to czasownik w Kiel vi fartas? – „Jak się masz?”. To, co masz, czujesz albo bierzesz, jest dopełnieniem, więc ma -n: febron, naŭzon, pilolon.

#W aptece

#Sytuacje awaryjne

Helpu!, Voku ambulancon! i Kie estas la hospitalo? znajdziesz na liście zwrotów awaryjnych w zwrotach w podróży. Mi malsanas – „Jestem chory” – jest w podstawowych zwrotach. W Polsce pogotowie ratunkowe to numer 999, a ogólny numer alarmowy – 112 (tak samo w całej Unii Europejskiej).

#Częste pytania

#Jakie są główne części ciała po esperancku?

Kapo (głowa), okulo (oko), nazo (nos), buŝo (usta), orelo (ucho), brako (ręka), mano (dłoń), kruro (noga), piedo (stopa) i koro (serce). Liczbę mnogą tworzy -j: okuloj.

#Jak powiedzieć „boli mnie głowa” po esperancku?

Mi havas kapdoloron albo Mia kapo doloras. Przy innych dolegliwościach zamień kap- na inną część ciała: gorĝdoloro, dorsdoloro.

#Jak powiedzieć „lekarz” po esperancku?

Kuracisto, od kuraci – „leczyć” i -ist-; lekarka może być kuracistino. Jako tytuł grzecznościowy służy też doktoro.

#Jak jest „szpital” po esperancku?

Malsanulejo, dosłownie „miejsce dla chorych”, albo międzynarodowe hospitalo.

#Jak powiedzieć „jestem chory” po esperancku?

Mi estas malsana albo krócej Mi malsanas. Aby powiedzieć, że po prostu źle się czujesz, użyj Mi ne fartas bone.

#Jak zapytać „gdzie boli?” po esperancku?

Kie doloras? Odpowiedz z al mi i częścią ciała – Doloras al mi la genuo, „Boli mnie kolano” – albo po prostu Doloras ĉi tie, „Boli tutaj”.

#Źródła

• ReVo: dolori, doloro, kapdoloro, dentodoloro, gorĝdoloro, dorsdoloro, lumbodoloro, stomakdoloro
• ReVo: sana, malsana, malsaniĝi, malsanulejo, sanigi, resaniĝi
• ReVo: kuraci, kuracisto, kuracilo, paciento
• ReVo: flegi, flegisto
• ReVo: apoteko, pilolo, recepto
• ReVo: malvarmumi, malvarmumo, febro, naŭzi, kapturno, farti, doktoro
• ReVo: kapo, kruro, gambo, ventro, fingro, haro
• PMEG: EJ suffix (malsanulejo), UL suffix, IST suffix (kuracisto, dentisto), IN suffix
• PMEG: Verboj kun al-komplemento (Mi lavas al mi la manojn), Posedaj pronomoj
• PMEG: Bazaj elparolaj reguloj (stress)
• Numery alarmowe w Polsce – Wikipedia