Esperanto’da vücut bölümleri ve doktor ifadeleri

Esperanto’da vücut bölümleri -o ile biten isimlerdir: kapo “baş”, mano “el”, koro “kalp”, piedo “ayak”. Bir yerin ağrıdığını söylemek için dolori fiili kullanılır: Mia kapo doloras – “Başım ağrıyor”. “Hasta”, sana “sağlıklı” kelimesine mal- eklenmiş hâliyle malsana’dır; doktor ise kuracisto’dur. Okunuş sütunu kelimeleri hecelere böler ve vurgulu heceyi büyük harflerle gösterir; harfler Türkçe yazımla verilmiştir (bkz. alfabe: ĉ = ç, ĝ = c, ŝ = ş, c = ts, j = y).

#Baş ve yüz

Lango ağzınızdaki dildir; konuştuğunuz dil ise lingvo’dur. Türkçede ikisine de “dil” denir, Esperanto ise bu iki anlamı ayırır. Haro tek bir saç teli ya da kıldır, bu yüzden baştaki saçlar çoğul olur: longaj haroj – “uzun saç”.

#Boyun ve gövde

ReVo, ventro’yu göğüs ile leğen kemiği arasındaki bölüm olarak tanımlar; içindeki organ ise stomako’dur (“mide”). Dikkat: Türkçedeki “kol” brako’dur; kolo ise boyundur.

#Kollar ve bacaklar

Kruro genel olarak “bacak”tır, ayrıca dizden ayağa kadar olan kısmı da anlatır. Gambo ise uyluk dahil insanın bütün bacağıdır (ReVo).

#Vücudun içi

Türkçedeki “koro” (birlikte şarkı söyleyen topluluk) Esperanto’da ĥoro’dur; koro kalp demektir.

#Sağlık, hastalık ve doktorlar

Doktoro hekimler için gayriresmî bir hitap unvanı olarak da kullanılır; asıl anlamı akademik derecedir (ReVo). Türkçedeki “doktor” hem hekimi hem de doktora yapmış kişiyi anlatır; Esperanto’da hekim için asıl kelime kuracisto’dur.

#Kelimelerin yapısı

Hastane anlamındaki malsanulejo beş parçaya ayrılır:

PMEG, malsanulejo’yu hastaların bakıldığı ve tedavi edildiği yer olarak tanımlar. Türkçedeki “hastane” de aynı mantıkla kurulmuştur: hasta + -hane, yani hastaların yeri. Aynı parçalar bir kelime ailesi de verir:

-ist- bir şeyle uğraşan kişiyi adlandırır: kuracisto “tedavi eden”, dentisto “dişle uğraşan”. Türkçedeki “-cı, -ci, -cu, -cü” (ve “-çı, -çi, -çu, -çü”) ekleri de aynı işi görür: diş + çi = “dişçi”, yani dentisto. -in- dişil yapar. Daha fazlası için kelime türetme, ön ekler ve son ekler sayfalarına bakın.

#-doloro ile ağrı kelimeleri

Doloro “ağrı”, bir vücut bölümüyle birleşerek belirli bir ağrıyı adlandırır; son kök asıl kelimedir, bu yüzden kapdoloro “baş-ağrı”dır. Sıra Türkçedekiyle aynıdır: önce yer, sonra ağrı.

ReVo dentodoloro’yu listeler, dentdoloron biçimini de alıntılar. Cefalalgio ya da odontalgio gibi Yunanca kökenli terimler yerine kapdoloro gibi yalın birleşikleri önerir.

#Neresinin ağrıdığını söylemek

Dolori ile ağrıyan vücut bölümü özne olur; kime ait olduğunu mia “benim” ya da al mi “bana” ile gösterirsiniz:

PMEG, Mi lavas al mi la manojn ifadesini Mi lavas miajn manojn – “Ellerimi yıkıyorum” ile eşdeğer sayar: al, vücut bölümünün kime ait olduğunu gösterir. ReVo, eski metinlerde kişinin de nesne yapıldığını (mia internaĵo min doloras), ancak çağdaş kullanımın yukarıdaki biçimleri yeğlediğini belirtir. Özne ağrıyan yer olduğundan Mi doloras “acı çekiyorum” anlamına gelmez. Türkçe de aynı yolu izler: “Başım ağrıyor” cümlesinde ağrıyan yer özne, kişi ise iyelik ekidir (baş·ım). Ayrıca bkz. belirtme durumu.

#Doktorda

Duyabileceğiniz sorular ve talimatlar:

Farti “iyi ya da kötü durumda olmak” fiilidir: Kiel vi fartas? – “Nasılsınız?”. Sahip olduğunuz, hissettiğiniz ya da aldığınız şey nesnedir, bu yüzden -n ile biter: febron, naŭzon, pilolon.

#Eczanede

#Acil durumlar

Helpu!, Voku ambulancon! ve Kie estas la hospitalo? için seyahat ifadeleri sayfasındaki acil durum listesine bakın. Mi malsanas – “Hastayım” – temel ifadeler sayfasındadır. Türkiye’de acil yardım için 112 aranır.

#Sık sorulan sorular

#Esperanto’da başlıca vücut bölümleri nelerdir?

Kapo (baş), okulo (göz), nazo (burun), buŝo (ağız), orelo (kulak), brako (kol), mano (el), kruro (bacak), piedo (ayak) ve koro (kalp). Çoğul -j alır: okuloj.

#Esperanto’da “başım ağrıyor” nasıl denir?

Mi havas kapdoloron ya da Mia kapo doloras. Başka ağrılar için kap- yerine başka bir vücut bölümü koyun: gorĝdoloro, dorsdoloro.

#Esperanto’da “doktor” nasıl denir?

Kuracisto; kuraci “tedavi etmek” ve -ist-’ten türemiştir. Kadın doktor için kuracistino denebilir. Doktoro da bir hitap unvanı olarak kullanılır.

#Esperanto’da “hastane” için hangi kelime kullanılır?

Malsanulejo, kelimesi kelimesine “hasta kişilerin yeri”, ya da uluslararası hospitalo.

#Esperanto’da “hastayım” nasıl denir?

Mi estas malsana ya da daha kısa Mi malsanas. Yalnızca kendinizi iyi hissetmediğinizi söylemek için Mi ne fartas bone deyin.

#Esperanto’da “Neresi ağrıyor?” nasıl sorulur?

Kie doloras? Yanıt vermek için al mi ve bir vücut bölümü kullanın – Doloras al mi la genuo, “Dizim ağrıyor” – ya da yalnızca Doloras ĉi tie, “Burası ağrıyor”.

#Kaynaklar

• ReVo: dolori, doloro, kapdoloro, dentodoloro, gorĝdoloro, dorsdoloro, lumbodoloro, stomakdoloro
• ReVo: sana, malsana, malsaniĝi, malsanulejo, sanigi, resaniĝi
• ReVo: kuraci, kuracisto, kuracilo, paciento
• ReVo: flegi, flegisto
• ReVo: apoteko, pilolo, recepto
• ReVo: malvarmumi, malvarmumo, febro, naŭzi, kapturno, farti, doktoro
• ReVo: kapo, kruro, gambo, ventro, fingro, haro
• PMEG: EJ son eki (malsanulejo), UL son eki, IST son eki (kuracisto, dentisto), IN son eki
• PMEG: Verboj kun al-komplemento (Mi lavas al mi la manojn), Posedaj pronomoj
• PMEG: Bazaj elparolaj reguloj (vurgu)