Lichaamsdelen en bij de dokter in het Esperanto

Esperantowoorden voor lichaamsdelen zijn zelfstandige naamwoorden op -o: kapo „hoofd”, mano „hand”, koro „hart”, piedo „voet”. Om te zeggen dat iets pijn doet, gebruik je het werkwoord dolori: Mia kapo doloras – „Mijn hoofd doet pijn”. „Ziek” is malsana, dat is sana „gezond” met mal-, en een dokter is een kuracisto. In de uitspraakkolom staat elk woord in lettergrepen, met de beklemtoonde lettergreep in hoofdletters (zie het alfabet voor ĉ, ĝ, ŝ en c = „ts”).

#Hoofd en gezicht

Lango is de tong in je mond; de tong waarmee je praat, is lingvo. Net als in het Nederlands zijn „tong” en „taal” dus aparte woorden. Haro is één haar, dus het haar op je hoofd staat in het meervoud: longaj haroj – „lang haar”. Dat verschilt van ons „haar”, dat meestal een verzamelnaam in het enkelvoud is.

#Hals en romp

ReVo omschrijft ventro als het deel tussen borst en bekken; het orgaan daarin is de stomako „maag”.

#Armen en benen

Kruro is een been in het algemeen en ook het deel van knie tot voet. Gambo is het hele menselijke been, bovenbeen inbegrepen (ReVo). Let op: ons „been” is ook „bot”, maar dat is in het Esperanto osto (zie hieronder).

#Binnenin het lichaam

#Gezondheid, ziekte en artsen

Doktoro is in de eerste plaats de academische graad („doctor”) en wordt ook als informele beleefdheidstitel voor een arts gebruikt (ReVo). Voor „dokter” als beroep gebruik je dus kuracisto.

#Hoe de woorden zijn opgebouwd

Het ziekenhuiswoord malsanulejo valt uiteen in vijf stukken:

PMEG definieert malsanulejo als een plaats waar zieke mensen worden verzorgd en behandeld. Dezelfde delen geven een woordfamilie:

-ist- noemt iemand die beroepsmatig met iets werkt: kuracisto „iemand die behandelt”, dentisto „iemand die met tanden werkt”. -in- maakt het vrouwelijk. Meer over woordvorming, voorvoegsels en achtervoegsels.

#Pijnwoorden met -doloro

Doloro „pijn” hecht zich aan een lichaamsdeel om een pijn te benoemen; de laatste stam is het hoofdwoord, dus kapdoloro is „hoofdpijn”, net als in het Nederlands:

ReVo vermeldt dentodoloro en citeert ook dentdoloron. Het raadt gewone samenstellingen als kapdoloro aan boven Griekse termen als cefalalgio of odontalgio.

#Zeggen waar het pijn doet

Bij dolori is het zere lichaamsdeel het onderwerp, en wie het toebehoort, laat je zien met mia „mijn” of al mi „aan mij”. Dat lijkt op het Nederlands: „Mijn hoofd doet pijn” heeft hetzelfde onderwerp.

PMEG behandelt Mi lavas al mi la manojn als gelijkwaardig aan Mi lavas miajn manojn – „Ik was mijn handen”: al laat zien van wie het lichaamsdeel is. ReVo merkt op dat oudere teksten ook de persoon als lijdend voorwerp zetten (mia internaĵo min doloras), maar dat het moderne gebruik de bovenstaande vormen lijkt te verkiezen. Het onderwerp is het zere lichaamsdeel, dus Mi doloras betekent niet „ik heb pijn”. Zie ook de accusatief.

#Bij de dokter

Vragen en instructies die je kunt horen:

Farti „zich in een goede of slechte toestand bevinden” is het werkwoord van Kiel vi fartas? – „Hoe gaat het met je?”. Wat je hebt, voelt of inneemt, is een lijdend voorwerp, dus het krijgt -n: febron, naŭzon, pilolon.

#In de apotheek

#Noodgevallen

Voor Helpu!, Voku ambulancon! en Kie estas la hospitalo?, zie de noodlijst in reiszinnen. Mi malsanas – „Ik ben ziek” – staat bij de basiszinnen.

#Veelgestelde vragen

#Wat zijn de belangrijkste lichaamsdelen in het Esperanto?

Kapo (hoofd), okulo (oog), nazo (neus), buŝo (mond), orelo (oor), brako (arm), mano (hand), kruro (been), piedo (voet) en koro (hart). Het meervoud krijgt -j: okuloj.

#Hoe zeg je „ik heb hoofdpijn” in het Esperanto?

Mi havas kapdoloron of Mia kapo doloras. Voor andere pijnen vervang je kap- door een ander lichaamsdeel: gorĝdoloro, dorsdoloro.

#Hoe zeg je „dokter” in het Esperanto?

Kuracisto, van kuraci „behandelen” en -ist-; een vrouwelijke arts kan kuracistino heten. Doktoro dient ook als beleefdheidstitel.

#Wat is het Esperantowoord voor „ziekenhuis”?

Malsanulejo, letterlijk „plaats voor zieken”, of het internationale hospitalo.

#Hoe zeg je „ik ben ziek” in het Esperanto?

Mi estas malsana of het kortere Mi malsanas. Wil je alleen zeggen dat je je niet goed voelt, zeg dan Mi ne fartas bone.

#Hoe vraag je „Waar doet het pijn?” in het Esperanto?

Kie doloras? Antwoord met al mi en een lichaamsdeel – Doloras al mi la genuo, „Mijn knie doet pijn” – of gewoon Doloras ĉi tie, „Het doet hier pijn”.

#Bronnen

• ReVo: dolori, doloro, kapdoloro, dentodoloro, gorĝdoloro, dorsdoloro, lumbodoloro, stomakdoloro
• ReVo: sana, malsana, malsaniĝi, malsanulejo, sanigi, resaniĝi
• ReVo: kuraci, kuracisto, kuracilo, paciento
• ReVo: flegi, flegisto
• ReVo: apoteko, pilolo, recepto
• ReVo: malvarmumi, malvarmumo, febro, naŭzi, kapturno, farti, doktoro
• ReVo: kapo, kruro, gambo, ventro, fingro, haro
• PMEG: achtervoegsel EJ (malsanulejo), UL, IST (kuracisto, dentisto), IN
• PMEG: Verboj kun al-komplemento (Mi lavas al mi la manojn), Posedaj pronomoj
• PMEG: Bazaj elparolaj reguloj (klemtoon)