Przyroda po esperancku: drzewo, rzeka, góra, niebo

Po esperancku drzewo to arbo, rzeka – rivero, góra – monto, kwiat – floro, a słońce – suno. Nazwy przyrody to zwykłe rzeczowniki na -o, a kilka cząstek je mnoży: arbo plus -ar- daje arbaro – „las”, a rivero plus -et- daje rivereto – „strumyk”. Zapis wymowy pokazuje sylabę akcentowaną wielkimi literami; zawsze jest to przedostatnia sylaba (zob. alfabet); dźwięki są zapisane po polsku (ĉ = cz, ĝ = dż, ĥ = ch, ĵ = ż, ŝ = sz, ŭ = ł, v = w, c = jak w „cena”).

#Krajobraz i woda

ReVo definiuje monteto jako niską, małą górę, zwykle o płaskim lub zaokrąglonym szczycie, a altaĵo jako miejsce wyraźnie wyniesione ponad zwykły poziom gruntu. Kampo to przede wszystkim płaski teren, który jest uprawiany albo nadaje się do uprawy, a herbejo to miejsce, gdzie rośnie dzika lub uprawiana trawa. Marĉo to błotnisty grunt pod płytką, stojącą wodą, a pado – nieutwardzona ścieżka wydeptana przez pieszych, jeźdźców lub rowerzystów.

#Rośliny i drzewa

ReVo definiuje arbo jako drewnianą roślinę wieloletnią z wysokim pniem, który rozgałęzia się na górze, a arbusto jako taką, która rozgałęzia się od podstawy. Drzewo można nazwać od jego owocu: według ReVo drzewo, na którym rosną jabłka, to pomujo albo pomarbo. Kreskaĵo „rzecz, która rośnie” jest synonimem vegetaĵo. Zwierzęta mają własną stronę: zob. zwierzęta.

#Niebo, słońce i żywioły

Tero obejmuje trzy rzeczy: planetę, stały grunt (w odróżnieniu od wody) i glebę. Polska „ziemia” ma dokładnie te same trzy znaczenia. Dla planety jako całości ReVo dodaje terglobo „kula ziemska”. Aŭroro to poranny półmrok, a krepusko – słabe światło po zachodzie albo przed wschodem słońca. Polskie „zorza” też ma dwa znaczenia: łuna nieba o świcie (zorza poranna) i zjawisko polarne; po esperancku świt to aŭroro, a zorza polarna – polusa aŭroro (ReVo). Deszcz, śnieg, wiatr i pory roku opisuje strona pogoda i pory roku.

#Jak tworzy się nazwy przyrody?

PMEG podaje arbo → arbaro jako przykład dla -ar- i pisze, że -ej- może też oznaczać naturalne miejsce, w którym czegoś jest dużo: herbejo, sablejo, glaciejo. Więcej w artykułach o przyrostkach i przedrostkach.

Polakowi -et- kojarzy się ze zdrobnieniami: „rzeka → rzeczka”, „góra → górka”, „jezioro → jeziorko” to w przybliżeniu rivereto, monteto, lageto. Różnica jest taka, że po esperancku to zawsze ta sama cząstka, a nie zestaw zakończeń (-ka, -ko, -ek).

#Przeciwieństwa i złożenia

Przedrostek mal- tworzy przeciwieństwa, a wiele nazw przyrody to złożenia ze słowem głównym na końcu: akvofalo to „woda-spadek”, sunleviĝo – „słońce-wschodzenie”, sunsubiro – „słońce-zachodzenie”, ĉielarko – „niebo-łuk”, marbordo – „morze-brzeg”, sunbrilo – „słońce-blask” i pluvarbaro – „deszcz-las”, czyli las deszczowy. Polskie „wodospad” jest zbudowane tak samo jak akvofalo. Akvofalo ma łączące -o-, a sunleviĝo go nie ma; kiedy go używać, wyjaśnia słowotwórstwo.

#Czasowniki o przyrodzie

Kreski nie przyjmuje dopełnienia, tak jak polskie „rosnąć”. Aby coś wyhodować, użyj kultivi „uprawiać”: Mi kultivas florojn – „Uprawiam kwiaty”. ReVo definiuje flori jako wydawanie kwiatów, a subiri o słońcu i gwiazdach jako schodzenie poniżej horyzontu.

Na wyprawę w plener potrzeba jeszcze kilku czasowników: promeni „spacerować”, piediri „iść pieszo”, ekskursi „jechać na wycieczkę”, grimpi „wspinać się”, tendumi „biwakować (mieszkać w namiocie)”, naĝi „pływać” i ripozi „odpoczywać”. Zobacz też zwroty w podróży.

#Przyroda w zdaniach

Porównaj dwa pierwsze zdania. En la arbaro mówi, gdzie odbywa się spacer, a en la arbaron, z końcówką biernika -n, pokazuje ruch do wnętrza lasu (PMEG). Po polsku zmienia się przyimek i przypadek („w lesie” – „do lasu”), po esperancku wystarczy -n. Słowo al samo wskazuje kierunek, więc al la maro nie bierze -n.

#Pułapki dla mówiących po polsku

#Częste pytania

#Jak powiedzieć „drzewo” po esperancku?

Arbo, liczba mnoga arboj. Wiele drzew razem to arbaro – „las”, a małe drzewo to arbeto. Jabłoń to pomarbo albo pomujo.

#Jak powiedzieć „przyroda” po esperancku?

Naturo. Przymiotnik to natura – „naturalny”, a sovaĝa znaczy „dziki”, bliski przyrodzie.

#Jak powiedzieć „las” po esperancku?

Arbaro, od arbo „drzewo” plus -ar- „grupa wielu”. Las pierwotny to praarbaro, a gęsty las tropikalny – ĝangalo albo pluvarbaro.

#Jak powiedzieć „ziemia” po esperancku?

Tero oznacza planetę, stały grunt i glebę. Planeta jako kula to też terglobo.

#Jak powiedzieć „łąka” po esperancku?

Herbejo: herbo „trawa” plus -ej- „miejsce”. Pole uprawne to kampo.

#Jak powiedzieć „wschód słońca” i „zachód słońca” po esperancku?

Sunleviĝo i sunsubiro. Jako czasowniki: La suno leviĝas – „Słońce wschodzi”, La suno subiras – „Słońce zachodzi”.

#Źródła

• PMEG: AR (arbo → arbaro), ET, EG, EJ (herbejo, sablejo, glaciejo, promenejo)
• PMEG: N por direkto
• ReVo: monto, montaro, monteto, valo, rivero, rivereto, riverego, lago, lageto, maro, insulo, insularo
• ReVo: arbo, arbaro, arbeto, praarbaro, arbusto, pomujo, kampo, kampadejo, kamparo, herbo, herbejo, dezerto, plaĝo, blazono, tereno
• ReVo: marĉo, ĝangalo, pado, fonto, fontano, sablo, glaĉero, glaciejo
• ReVo: folio, branĉo, radiko, kverko, pino, rozo, betulo, saliko
• ReVo: suno, sunsubiro, luno, stelo, stelaro, ĉielo, nubo, tero, terglobo, aŭroro, krepusko, sunleviĝo, leviĝi, malleviĝi, akvofalo
• ReVo: kreski, kreskaĵo, flori, flui, brili, sunbrilo, subiri, kultivi
• Wiktionary (English), CC BY-SA 4.0, użyty do sprawdzenia znaczeń słów tero, herbejo, marĉo i innych