Natuurwoorden in het Esperanto: boom, rivier, berg, hemel

In het Esperanto is een boom arbo, een rivier rivero, een berg monto, een bloem floro en de zon suno. Natuurwoorden zijn gewone zelfstandige naamwoorden op -o, en een paar woorddelen vermenigvuldigen ze: arbo plus -ar- geeft arbaro „bos” en rivero plus -et- geeft rivereto „beek”. De uitspraakhulp zet de beklemtoonde lettergreep in hoofdletters; die is altijd de voorlaatste (zie het alfabet). Let op de letters met een dakje: ĉ klinkt als „tsj” (marĉo, ĉielo) en ĝ als „dzj” (plaĝo, ĝermi).

#Landschap en water

ReVo definieert monteto als een lage, kleine berg, meestal met een vlakke of ronde top, en altaĵo als een plek die flink boven het gewone grondniveau uitsteekt. Een kampo is in de eerste plaats vlak land dat bebouwd wordt of kan worden, en een herbejo is waar wild of gekweekt gras groeit. Een marĉo is modderige grond onder ondiep, stilstaand water, en een pado is een onverhard spoor dat door wandelaars, ruiters of fietsers is uitgesleten.

#Planten en bomen

ReVo definieert arbo als een houtachtige, overblijvende plant met een hoge stam die bovenin vertakt, en arbusto als een plant die vanaf de voet vertakt. Een boom kun je naar zijn vrucht noemen: volgens ReVo heet de boom waaraan appels groeien een pomujo of pomarbo. Kreskaĵo „iets wat groeit” is een synoniem van vegetaĵo. Dieren hebben hun eigen pagina: zie dieren.

#Hemel, zon en de elementen

Tero dekt drie dingen: de planeet, vaste grond (tegenover water) en bodem. Voor de planeet als geheel voegt ReVo terglobo toe, „de aardbol”. Aŭroro is de ochtendschemering, krepusko het zwakke licht na zonsondergang of vóór zonsopgang. Regen, sneeuw, wind en de jaargetijden staan op de pagina weer en seizoenen.

#Hoe zijn natuurwoorden opgebouwd?

PMEG gebruikt arbo → arbaro als voorbeeld van -ar- en zegt dat -ej- ook een natuurlijke plek kan aanduiden waar iets in overvloed voorkomt: herbejo, sablejo, glaciejo. Het voorvoegsel pra- komt overeen met het Nederlandse „oer-”, net als in „oerbos” en „oertijd”. Meer bij achtervoegsels en voorvoegsels.

#Tegenstellingen en samenstellingen

Het voorvoegsel mal- geeft tegenstellingen, en veel natuurwoorden zijn samenstellingen met het hoofdwoord achteraan: akvofalo is „water-val” (precies het Nederlandse „waterval”), sunleviĝo „zon-opkomen”, sunsubiro „zon-ondergaan”, ĉielarko „hemel-boog”, marbordo „zee-oever”, sunbrilo „zon-schijn” en pluvarbaro „regen-woud”. Akvofalo heeft een verbindings-o en sunleviĝo niet; zie woordvorming voor wanneer je die gebruikt. Een tussen-s of tussen-n zoals in „zonsopgang” en „regenwoud” bestaat in het Esperanto niet: je plakt de delen gewoon aan elkaar.

#Werkwoorden voor de natuur

Kreski heeft geen lijdend voorwerp, net als „groeien” in het Nederlands. Om zelf iets te laten groeien gebruik je kultivi „kweken, telen”: Mi kultivas florojn „Ik kweek bloemen”. ReVo definieert flori als bloemen dragen en subiri, van de zon en de sterren gezegd, als onder de horizon gaan.

Voor een tocht in de natuur heb je nog een paar werkwoorden nodig: promeni „wandelen”, piediri „te voet gaan”, ekskursi „een uitstapje maken”, grimpi „klimmen”, tendumi „kamperen (in een tent verblijven)”, naĝi „zwemmen” en ripozi „rusten”. Zie ook de reiszinnen.

#De natuur in zinnen

Vergelijk de eerste twee zinnen. En la arbaro geeft aan waar het wandelen plaatsvindt, terwijl en la arbaron met het accusatief -n beweging het bos in aanduidt (PMEG). Het Nederlands onderscheidt dat ook: „in het bos” tegenover „het bos in”. Het woord al geeft de richting al aan, dus al la maro krijgt geen -n.

#Veelgestelde vragen

#Hoe zeg je „boom” in het Esperanto?

Arbo, meervoud arboj. Veel bomen samen vormen een arbaro „bos” en een kleine boom is een arbeto. Een appelboom is een pomarbo of pomujo.

#Hoe zeg je „natuur” in het Esperanto?

Naturo. Het bijvoeglijk naamwoord is natura „natuurlijk”, en sovaĝa betekent wild, dicht bij de natuur.

#Hoe zeg je „bos” in het Esperanto?

Arbaro, van arbo „boom” plus -ar- „een groep van velen”. Een oerbos is een praarbaro en een dicht tropisch bos een ĝangalo of pluvarbaro.

#Hoe zeg je „aarde” in het Esperanto?

Tero betekent de planeet, vaste grond en bodem. De planeet als bol heet ook terglobo.

#Hoe zeg je „zonsopgang” en „zonsondergang” in het Esperanto?

Sunleviĝo en sunsubiro. Als werkwoorden zeg je La suno leviĝas „De zon komt op” en La suno subiras „De zon gaat onder”.

#Bronnen

• PMEG: AR (arbo → arbaro), ET, EG, EJ (herbejo, sablejo, glaciejo, promenejo)
• PMEG: N por direkto
• ReVo: monto, montaro, monteto, valo, rivero, rivereto, riverego, lago, lageto, maro, insulo, insularo
• ReVo: arbo, arbaro, arbeto, praarbaro, arbusto, pomujo, kampo, herbo, herbejo, dezerto, plaĝo
• ReVo: marĉo, ĝangalo, pado, fonto, sablo, glaĉero, glaciejo
• ReVo: folio, branĉo, radiko, kverko, pino, rozo, betulo, saliko
• ReVo: suno, sunsubiro, luno, stelo, stelaro, ĉielo, nubo, tero, terglobo, aŭroro, krepusko, sunleviĝo, leviĝi, malleviĝi, akvofalo
• ReVo: kreski, kreskaĵo, flori, flui, brili, sunbrilo, subiri, kultivi
• Wiktionary (Engels), CC BY-SA 4.0, gebruikt om de betekenissen van tero, herbejo, marĉo en andere te controleren