Naturo en Esperanto: arbo, rivero, monto, ĉielo

La plej bazaj naturvortoj estas arbo, rivero, monto, floro kaj suno. Ili estas ordinaraj substantivoj kun la finaĵo -o, kaj kelkaj vortpartoj multobligas ilin: arbo plus -ar- donas arbaro, kaj rivero plus -et- donas rivereto. La prononcaj gvidiloj montras la akcentatan silabon per majuskloj; ĝi estas ĉiam la antaŭlasta (vidu la alfabeton).

#Pejzaĝo kaj akvo

ReVo difinas monteto kiel malaltan, malgrandan monton, ordinare kun plata aŭ ronda supro, kaj altaĵo kiel lokon, kiu leviĝas super la normala nivelo de la tero. Kampo estas unue ebena tero, kiu estas aŭ povas esti kultivata, kaj herbejo estas loko, kie kreskas sovaĝa aŭ kultivata herbo. Marĉo estas ŝlima tero sub malprofunda, senmova akvo, kaj pado estas senpavimita vojeto, kiun faris piediroj, rajdantoj aŭ biciklantoj.

#Plantoj kaj arboj

ReVo difinas arbo kiel lignan plurjaran planton kun alta trunko, kiu branĉiĝas supre, kaj arbusto kiel tian, kiu branĉiĝas de la bazo. Arbo povas esti nomata laŭ sia frukto: laŭ ReVo la arbo, sur kiu kreskas pomoj, estas pomujo aŭ pomarbo. Kreskaĵo „aĵo, kiu kreskas” estas sinonimo de vegetaĵo. Bestoj havas propran paĝon: vidu bestojn.

#Ĉielo, suno kaj elementoj

Tero kovras tri aferojn: la planedon, la solidan grundon (kontraste al akvo) kaj la grundomaterialon. Por la planedo kiel globo ReVo aldonas terglobo. Aŭroro estas la matena krepusko, krepusko la malforta lumo post la sunsubiro aŭ antaŭ la sunleviĝo. Pluvon, neĝon, venton kaj sezonojn vi trovos ĉe la paĝo vetero kaj sezonoj.

#Kiel naturvortoj estas konstruitaj

PMEG uzas arbo → arbaro kiel ekzemplon de -ar- kaj diras, ke -ej- povas montri ankaŭ naturan lokon, kie io abundas: herbejo, sablejo, glaciejo. Pli da detaloj vidu ĉe sufiksoj kaj prefiksoj.

#Kontraŭaĵoj kaj kunmetaĵoj

La prefikso mal- donas kontraŭaĵojn, kaj multaj naturvortoj estas kunmetaĵoj, en kiuj la ĉefa vorto staras laste: akvofalo estas „akvo + falo”, sunleviĝo „suno + leviĝo”, sunsubiro „suno + subiro”, ĉielarko „ĉielo + arko”, marbordo „maro + bordo”, sunbrilo „suno + brilo” kaj pluvarbaro „pluvo + arbaro”. Akvofalo havas ligan -o-, sunleviĝo ne; kiam uzi ĝin, vidu ĉe vortfarado.

#Verboj pri naturo

Kreski ne havas objekton. Se vi mem kreskigas ion, uzu kultivi: Mi kultivas florojn. ReVo difinas flori kiel porti florojn, kaj subiri pri la suno kaj steloj kiel iri sub la horizonton.

Por ekskurso en la naturo vi bezonas ankoraŭ kelkajn verbojn: promeni „iri por plezuro”, piediri „iri piede”, ekskursi „fari ekskurson”, grimpi „supreniri per la manoj kaj piedoj”, tendumi „loĝi en tendo”, naĝi „moviĝi en akvo per la korpo” kaj ripozi „refreŝigi la fortojn”. Vidu ankaŭ vojaĝajn frazojn.

#Naturo en frazoj

Komparu la unuajn du frazojn. En la arbaro sen -n diras, kie okazas la promenado, dum en la arbaron kun la akuzativo -n montras movon en la arbaron (PMEG). La vorto al jam montras direkton, do al la maro ne havas -n.

#Naturvortoj en via lingvo kaj en Esperanto

• Tero. La pola ziemia kaj la rusa земля kovras la samajn sencojn kiel tero: la planedon, la grundon kaj la grundomaterialon. La angla disigas Earth, ground, soil kaj land, la germana Erde, Boden kaj Land. Atentu: la angla land kaj la germana Land similas al lando, sed tiu estas difinita regiono aŭ ŝtato (la eŭropaj landoj), ne la grundo; por la grundo diru tero.
• Arbaro kaj ligno. La angla wood kaj la franca bois signifas kaj la materialon, kaj malgrandan arbaron; la rusa дерево signifas kaj „arbon”, kaj „lignon”. Esperanto disigas: arbo, arbaro kaj ligno (la materialo).
• Herbo. La angla distingas grass kaj herb, la germana Gras kaj Kraut, la pola trawa kaj zioło. Esperanto havas unu radikon herbo kaj precizigas per kunmetaĵoj, ekzemple spicherbo kaj kuracherbo.
• Fonto kaj fontano. La angla fountain, la pola fontanna kaj la rusa фонтан respondas al fontano (artefarita ŝprucilo), ne al fonto. Fonto estas la loko, kie akvo eliras el la tero, kaj ankaŭ figure „origino”.
• Rivero. La franca distingas rivière kaj fleuve (rivero, kiu fluas en la maron), la germana Fluss kaj Strom. Esperanto havas rivero, kaj por tre granda rivero riverego, kiun ReVo tradukas per fleuve kaj Strom.
• Prononco. Ĉ en ĉielo, marĉo, branĉo kaj glaĉero sonas kiel la angla ch en chair aŭ la pola cz; ĝ en ĝangalo, plaĝo kaj pejzaĝo kiel la angla j en jam aŭ la pola dż; ĵ en altaĵo kaj kreskaĵo kiel la franca j aŭ la pola ż. En aŭroro la litero ŭ formas diftongon kun a (aŭ-RO-ro), kiel la angla ow en cow; en fajro la j formas diftongon kun a (FAJ-ro).

#Oftaj demandoj

#Kio estas la diferenco inter arbo, arbaro kaj ligno?

Arbo, plurale arboj, estas ligna planto kun trunko. Multaj arboj kune formas arbaron, malgranda arbo estas arbeto, kaj arbo, sur kiu kreskas pomoj, estas pomarbo aŭ pomujo. La materialo, el kiu arbo konsistas, estas ligno.

#Kio estas la diferenco inter natura kaj sovaĝa?

Naturo estas la tuto de tio, kio ekzistas sen homa faro. La adjektivo natura signifas „rilata al la naturo”, kaj sovaĝa signifas ne malsovaĝigita kaj proksima al la naturo.

#Kiel oni nomas diversajn specojn de arbaro?

Arbaro venas de arbo kaj -ar- „grupo de multaj”. Praa arbaro estas praarbaro, kaj densa tropika arbaro estas ĝangalo aŭ pluvarbaro.

#Kion signifas tero en Esperanto?

Tero signifas la planedon, la solidan grundon kaj la grundomaterialon. La planedo kiel globo estas ankaŭ terglobo.

#Kiel oni nomas la momentojn, kiam la suno aperas kaj malaperas?

Sunleviĝo kaj sunsubiro. Kiel verboj: La suno leviĝas kaj La suno subiras.

#Fontoj

• PMEG: AR (arbo → arbaro), ET, EG, EJ (herbejo, sablejo, glaciejo, promenejo)
• PMEG: N por direkto
• ReVo: monto, montaro, monteto, valo, rivero, rivereto, riverego, lago, lageto, maro, insulo, insularo
• ReVo: arbo, arbaro, arbeto, praarbaro, arbusto, pomujo, kampo, herbo, herbejo, dezerto, plaĝo
• ReVo: marĉo, ĝangalo, pado, fonto, fontano, sablo, glaĉero, glaciejo
• ReVo: folio, branĉo, radiko, kverko, pino, rozo, betulo, saliko, ligno, lando
• ReVo: suno, sunsubiro, luno, stelo, stelaro, ĉielo, nubo, tero, terglobo, aŭroro, krepusko, sunleviĝo, leviĝi, malleviĝi, akvofalo
• ReVo: kreski, kreskaĵo, flori, flui, brili, sunbrilo, subiri, kultivi
• Wiktionary (angla), CC BY-SA 4.0, uzita por kontroli la signifojn de tero, herbejo, marĉo kaj aliaj