Landoj kaj lingvoj en Esperanto: -ujo, -io aŭ -lando?

Esperanto nomas landon per substantivo kun la finaĵo -o kaj majuskla komenclitero: Kanado, Brazilo, Pollando. La loĝantoj estas kanadano, brazilano aŭ polo, kaj la lingvo estas adjektivo: la pola. Plej multaj landoj ricevis nomon laŭ la tero mem, sed kelkaj laŭ sia popolo; tial la lando de la francoj nomiĝas Francujo aŭ Francio, laŭ franco. La prononcaj gvidiloj metas la akcentitan silabon en majusklojn; la akcento ĉiam falas sur la antaŭlastan silabon.

#Du sistemoj por landnomoj

PMEG, la plena manlibro de Esperanta gramatiko, kaj la Akademio de Esperanto dividas la landnomojn en du kategoriojn. Landobazaj nomoj estas simplaj radikoj: Kanado nomas la landon, kaj la sufikso -an- „loĝanto” faras la personon, kanadano. Gentobazaj nomoj ekiras de la vorto por la popolo (gento), franco, kaj aldonas -uj-, -i- aŭ -land- por „lando de”.

La landobazaj nomoj estas la plimulto: en la Listo de Rekomendataj Landnomoj de la Akademio (2009) ĉirkaŭ 60 el 203 nomoj estas gentobazaj (nia kalkulo), plejparte en Eŭropo.

Nomo, kiu finiĝas per -ujo, ĉiam estas gentobaza. Nomo je -io aŭ -lando povas esti ambaŭ: Aŭstralio kaj Nederlando estas landobazaj (ne ekzistas aŭstraloj nek nederoj), dum Francio kaj Pollando estas gentobazaj. Se vi hezitas, aldonu -an- al la landnomo (pollandano); laŭ PMEG tio neniam estas erara.

#Landobazaj nomoj

Ĉi tiuj nomoj prenas -an- por la persono kaj -a por la adjektivo: Brazilo → brazilano, brazila.

Usono estas plenvalora vorto, ne mallongigo: usonanoj proponis ĝin ekster la Esperanto-movado ĉirkaŭ 1900 en la formo Usonia (ReVo), kaj en 2007 ĝi fariĝis oficiala. Barato fariĝis oficiala en 2023; la pli malnova Hindujo signifas ĉefe la tutan hindan subkontinenton. Filipinoj estas pluralo: en Filipinoj.

#Gentobazaj nomoj

Ĉi tie unue venas la popolvorto sen sufikso: franco, germano, polo. La lando aldonas -uj-, -i- aŭ -land-, kaj la adjektivo estas la popolvorto plus -a.

La nomo de la tuta ŝtato estas Britujo; Anglujo estas nur ĝia suda parto. Laŭ PMEG britoj estas komuna nomo de angloj, kimroj kaj skotoj, do anglo ne egalas brito.

#Landoj de Universalaj Kongresoj

Ĉi tiuj landoj mankas en la tabeloj supre, sed ili gastigis la Universalan Kongreson de Esperanto, kaj esperantistoj ofte menciras ilin. La landnomoj sekvas la saman logikon: gentobazaj havas -ujo aŭ -io, landobazaj prenas -an-.

Islando estas landobaza, kiel Nederlando: la loĝantoj estas islandanoj. Pli pri tio, kie loĝas la parolantoj, vidu en Kie oni parolas Esperanton.

#-ujo, -io aŭ -lando: kiu?

Ĉiuj tri funkcias, kaj laŭ PMEG ĉiuj esperantistoj komprenas -ujo kaj -io. -Uj- estas la plej malnova: la vortaro de la Fundamento listigas Turk'uj' (Turkujo), kaj la sama sufikso donas Esperantujo, la mondon de la esperantistoj. -I- estas neoficiala, sed tre ofta. La Akademio decidis pri ĝi kvarfoje:

-Land- aperas en ses gentobazaj nomoj de la listo de 2009: Finnlando, Pollando, Skotlando, Svazilando, Svislando kaj Tajlando. La Akademio diras, ke ankaŭ Polujo kaj Svisujo estas bonaj.

Ne miksu la du sistemojn por unu lando. PMEG avertas kontraŭ koreanoj en Koreujo: diru koreoj kun Koreujo aŭ Koreio.

#Landanoj: polo, kanadano, francoj

Ĉe landobaza nomo aldonu -an-: Kanado → kanadano. Ĉe gentobaza nomo uzu la simplan popolvorton: la francoj, la poloj. Eblas ankaŭ aldoni -an- al la landnomo (francujano, franciano, pollandano), sed neniam al la popolvorto: francanoj signifus „anoj de franco”. Virinoj ricevas -in-: polino, kanadanino.

Mi estas polo. Ŝi estas kanadanino. La substantivo nomas la personon mem; la adjektivo pola signifas „rilata al poloj aŭ al Pollando” (PMEG), ekzemple pola vorto aŭ pola kuirarto. Por nomi sian nacion oni do kutime uzas substantivon. Teorie rusujano estas ĉiu ano de Rusujo, dum ruso apartenas al la rusa popolo, sed oni ordinare ignoras tiun diferencon.

#Lingvonomoj

Lingvonomo estas la adjektivo, kutime kun la: la pola aŭ la pola lingvo. Per -e oni diras „en tiu lingvo”: paroli pole. PMEG donas ankaŭ angligi („traduki en la anglan lingvon”).

Kelkaj lingvoj ne havas respondan landon. La persa venas de la persoj, la plej granda gento de Irano, kiu ĝis 1935 estis nomata Persujo. La hinda lingvo estas la hindia (oficiala ekde 2023), ĉar hinda rilatas al la tuta hinda subkontinento. Lingvonomoj je -o ne ricevas la: Mi parolas Esperanton.

#De kie vi venas?

La Akademio rimarkigas en la 10-a Oficiala Aldono (2023), ke la unua renkonto de esperantistoj tre ofte komenciĝas per interŝanĝo de informoj pri la loko de loĝado kaj naskiĝo, pri la nacieco kaj pri la lingvoj, kiujn oni lernis denaske aŭ nun scipovas. Jen la bazaj frazoj por tio:

El „el interno de” montras la devenlokon (prepozicioj). La akuzativo klarigas, kial la lingvo post paroli havas -n.

#Majuskloj kaj la artikolo

Laŭ PMEG majuskla skribo de popolvortoj kaj lingvonomoj eblas, sed estas malpli ofta. Landnomoj ne havas la artikolon la: Mi loĝas en Francujo. Pluralaj nomoj kiel (la) Filipinoj povas ĝin havi. Monatoj ricevas majusklon (Oktobro), tagoj ne (lundo): vidu tagojn kaj monatojn.

#Landnomoj en via lingvo kaj en Esperanto

Esperanto ne ĉiam kopias la landnomon de via lingvo. Kiam du formoj konkuras, la Akademio rekomendas preferi la plej internacian, obeante al la 15-a regulo de la Fundamento. La sama lando estas Deutschland en la germana, Allemagne en la franca, Niemcy en la pola kaj Saksa en la finna, sed Germanujo aŭ Germanio en Esperanto, laŭ germano.

#Facile konfuzeblaj nomoj

Kelkaj landnomoj diferencas nur per unu litero aŭ vorto. La priskriboj sekvas la difinojn de la Akademio.

#Aliaj kaptiloj

• Anglo ne egalas brito. Angla rilatas al Anglujo; la loĝantoj de Britujo estas britoj (angloj, kimroj, skotoj).
• Usono kaj Ameriko. Ameriko estas la tuta mondoparto inter Atlantiko kaj Pacifiko (ReVo); la loĝanto de Usono estas usonano.
• Nacieco estas substantivo. En la angla oni diras I am Polish per adjektivo; en Esperanto Mi estas polo per substantivo.
• Neniu artikolo. La franca (la France), la germana (die Schweiz), la itala (l'Italia) kaj la portugala (o Brasil) uzas artikolon antaŭ multaj landnomoj; Esperanto ne.
• Majuskloj. La angla kaj la germana skribas lingvonomojn majuskle (French, Französisch), Esperanto kutime minuskle (la franca).
• Prononco. La akcento falas sur la antaŭlastan silabon: Italio = i-ta-LI-o, ne i-TA-li-o. La litero c sonas [ts]: Francujo = fran-CU-jo, ne fran-KU-jo. La litero j sonas kiel la angla y en yes: Japanio = ja-pa-NI-o. En Ĉeĥio aŭdiĝas ĉ kiel en la angla chair kaj ĥ kiel en la germana Bach.

#Oftaj demandoj

#Ĉu oni diru Francujo aŭ Francio?

Ambaŭ signifas la saman landon. Francujo estas la tradicia formo, farita el Fundamentaj partoj, kaj la Akademio uzas ĝin en siaj oficialaj difinoj; Francio estas neoficiala, sed tre ofta. Laŭ PMEG ambaŭ estas plene uzeblaj, do elektu unu kaj restu ĉe ĝi.

#Kio estas landobaza kaj gentobaza landnomo?

Landobaza nomo (Kanado) estas radiko sen sufikso, kiu nomas la landon; la loĝanto ricevas -an- (kanadano). Gentobaza nomo (Francujo) estas farita el la nomo de popolo plus -uj-, -i- aŭ -land-; la loĝanto estas la simpla popolvorto (franco).

#Kiel diri en Esperanto, el kiu lando mi estas?

Per substantivo: Mi estas usonano (viro), Mi estas usonanino (virino); Mi estas polo, Mi estas polino. Eblas ankaŭ Mi venas el Pollando.

#Kiel oni nomas lingvojn en Esperanto?

Per la adjektivo de la popolo aŭ lando, kutime kun la: la angla, la franca, la ĉina. Nur Esperanto kaj kelkaj aliaj nomoj je -o ne havas la.

#Ĉu landanoj kaj lingvoj skribiĝas majuskle en Esperanto?

Kutime ne: franco, la pola. Landnomoj kaj lingvonomoj je -o (Esperanto, Latino) ricevas majusklon.

#Ĉu Usono estas mallongigo?

Ne. ReVo klarigas, ke Usono estas plenvalora vorto, kiun usonanoj proponis ĉirkaŭ 1900 en la formo Usonia. Ĝi fariĝis oficiala en 2007.

#Fontoj

• PMEG: Landoj, popoloj kaj lingvoj
• PMEG: Majuskloj ĉe propraj nomoj
• PMEG: La ĉe propraj nomoj
• PMEG: El (deveno)
• Akademio: La Akademio kaj la landnomoj
• Akademio: Listo de Rekomendataj Landnomoj (2009)
• Akademio: Oka Oficiala Aldono (1974), landnomoj kaj -io
• Akademio: Deka Oficiala Aldono (2023)
• Akademio: Universala Vortaro (Fundamento)
• ReVo: -uj, Usono, Irano, Ameriko
• Tatoeba: #474395, #431690, #11442766 (CC BY 2.0 FR)