Phrases utiles
Pays et langues en espéranto : -ujo ou -io ?
Deux systèmes nomment les pays, une terminaison nomme les habitants et un adjectif nomme la langue.
En espéranto, un pays se nomme par un nom en -o avec une majuscule : Kanado « Canada », Brazilo « Brésil », Pollando « Pologne ». Les habitants sont des kanadano, brazilano ou polo, et la langue est un adjectif : la pola « le polonais ». La plupart des pays portent le nom de leur terre, mais certains celui de leur peuple : la France est donc Francujo ou Francio, de franco « un Français ». Les guides de prononciation mettent la syllabe accentuée en majuscules ; la légende pour francophones (u = « ou », e = « é », c = « ts », ĉ = « tch », ĝ = « dj », ĥ = « kh », j = « y », « nn » et « mm » pour éviter les voyelles nasales) est sur la page Phrases utiles en espéranto. L’accent tombe toujours sur l’avant-dernière syllabe.
Les deux systèmes de noms de pays
Le PMEG, la grammaire de référence, et l’Académie d’espéranto classent les noms de pays en deux types. Les noms fondés sur la terre sont de simples racines : Kanado nomme la terre, et le suffixe -an- « habitant » forme la personne, kanadano. Les noms fondés sur le peuple partent du mot qui désigne le peuple, franco, et ajoutent -uj-, -i- ou -land- pour dire « pays de ».
| Type | Pays | Personne | Adjectif, langue |
|---|---|---|---|
| fondé sur la terre | Kanado | kanadano | kanada |
| fondé sur le peuple, -ujo | Francujo | franco | franca |
| fondé sur le peuple, -io | Francio | franco | franca |
| fondé sur le peuple, -lando | Pollando | polo | pola |
Les noms fondés sur la terre sont les plus nombreux : environ 60 des 203 noms de la liste de 2009 de l’Académie sont fondés sur le peuple (notre décompte), surtout en Europe.
Un nom en -ujo est toujours fondé sur le peuple. Un nom en -io ou -lando peut être l’un ou l’autre : Aŭstralio et Nederlando sont fondés sur la terre (il n’existe ni aŭstraloj ni nederoj), alors que Francio et Pollando sont fondés sur le peuple. En cas de doute, ajoutez -an- au nom du pays (pollandano) : d’après le PMEG, ce n’est jamais faux.
Les pays nommés d’après la terre
Ces noms prennent -an- pour la personne et -a pour l’adjectif : Brazilo → brazilano, brazila.
| Français | Espéranto | Prononciation | Personne, adjectif |
|---|---|---|---|
| Canada | Kanado | ka-NA-do | kanadano, kanada |
| États-Unis | Usono | ou-SSO-no | usonano, usona |
| Mexique | Meksiko | mék-SI-ko | meksikano, meksika |
| Brésil | Brazilo | bra-ZI-lo | brazilano, brazila |
| Argentine | Argentino | ar-guénn-TI-no | argentinano, argentina |
| Chili | Ĉilio | tchi-LI-o | ĉiliano, ĉilia |
| Australie | Aŭstralio | aous-tra-LI-o | aŭstraliano, aŭstralia |
| Nouvelle-Zélande | Nov-Zelando | nov-zé-LANN-do | nov-zelandano, nov-zelanda |
| Afrique du Sud | Sud-Afriko | soud-a-FRI-ko | sud-afrikano, sud-afrika |
| Inde | Barato | ba-RA-to | baratano, barata |
| Iran | Irano | i-RA-no | iranano, irana |
| Israël | Israelo | is-ra-É-lo | israelano, israela |
| Philippines | Filipinoj | fi-li-PI-noï | filipinano, filipina |
| Pays-Bas | Nederlando | né-dér-LANN-do | nederlandano, nederlanda |
| Irlande | Irlando | ir-LANN-do | irlandano, irlanda |
Usono est un mot à part entière, et non une abréviation : des Américains l’ont proposé vers 1900 sous la forme Usonia (ReVo), et il est devenu officiel en 2007. Ce n’est pas une traduction mot à mot de « États-Unis ». Barato est devenu officiel en 2023 ; le plus ancien Hindujo désigne surtout l’ensemble du sous-continent indien. Filipinoj est un pluriel : en Filipinoj.
Les pays nommés d’après le peuple
Ici, le mot du peuple vient en premier et ne porte aucun suffixe : franco, germano, polo. Le pays ajoute -uj-, -i- ou -land-, et l’adjectif est le mot du peuple plus -a.
| Français | Espéranto | Prononciation | Personne, adjectif |
|---|---|---|---|
| France | Francujo, Francio | frann-TSOU-yo, frann-TSI-o | franco, franca |
| Allemagne | Germanujo, Germanio | guér-ma-NOU-yo, guér-ma-NI-o | germano, germana |
| Espagne | Hispanujo, Hispanio | his-pa-NOU-yo, his-pa-NI-o | hispano, hispana |
| Italie | Italujo, Italio | i-ta-LOU-yo, i-ta-LI-o | italo, itala |
| Portugal | Portugalujo, Portugalio | por-tou-ga-LOU-yo, por-tou-ga-LI-o | portugalo, portugala |
| Pologne | Pollando (aussi Polujo, Polio) | pol-LANN-do | polo, pola |
| Russie | Rusujo, Rusio (aussi Ruslando) | rou-SSOU-yo, rou-SSI-o | ruso, rusa |
| Ukraine | Ukrainujo, Ukrainio | ou-kra-i-NOU-yo, ou-kra-i-NI-o | ukraino, ukraina |
| Tchéquie | Ĉeĥujo, Ĉeĥio | tché-KHOU-yo, tché-KHI-o | ĉeĥo, ĉeĥa |
| Grèce | Grekujo, Grekio | gré-KOU-yo, gré-KI-o | greko, greka |
| Turquie | Turkujo, Turkio | tour-KOU-yo, tour-KI-o | turko, turka |
| Suède | Svedujo, Svedio | své-DOU-yo, své-DI-o | svedo, sveda |
| Norvège | Norvegujo, Norvegio | nor-vé-GOU-yo, nor-vé-GUI-o | norvego, norvega |
| Finlande | Finnlando | finn-LANN-do | finno, finna |
| Suisse | Svislando (aussi Svisujo, Svisio) | svis-LANN-do | sviso, svisa |
| Autriche | Aŭstrujo, Aŭstrio | aous-TROU-yo, aous-TRI-o | aŭstro, aŭstra |
| Royaume-Uni, Grande-Bretagne | Britujo, Britio | bri-TOU-yo, bri-TI-o | brito, brita |
| Angleterre | Anglujo, Anglio | ann-GLOU-yo, ann-GLI-o | anglo, angla |
| Chine | Ĉinujo, Ĉinio | tchi-NOU-yo, tchi-NI-o | ĉino, ĉina |
| Japon | Japanujo, Japanio | ya-pa-NOU-yo, ya-pa-NI-o | japano, japana |
| Corée | Koreujo, Koreio | ko-ré-OU-yo, ko-ré-I-o | koreo, korea |
| Viêt Nam | Vjetnamujo, Vjetnamio | vyét-na-MOU-yo, vyét-na-MI-o | vjetnamo, vjetnama |
| Thaïlande | Tajlando | taï-LANN-do | tajo, taja |
Britujo est l’État entier, Anglujo sa partie sud, l’Angleterre. Le français dit parfois « les Anglais » pour tous les Britanniques ; en espéranto, un anglo vient d’Angleterre et un brito de Grande-Bretagne ou du Royaume-Uni.
-ujo, -io ou -lando : lequel choisir ?
Les trois fonctionnent, et d’après le PMEG, tous les espérantophones comprennent -ujo et -io. -Uj- est le plus ancien : le dictionnaire du Fundamento donne Turk'uj' « Turquie », et le même suffixe donne Esperantujo, le monde des espérantophones. -I- est non officiel, mais très répandu. L’Académie s’est prononcée quatre fois :
| Année | Décision sur -io |
|---|---|
| 1922 | Le Comité linguistique a déconseillé -io pour les noms de pays. |
| 1974 | 8e Ajout officiel : le conseil est annulé, mais -io n’est ni recommandé ni rendu officiel (33 oui, 5 non, 3 abstentions). |
| 2009 | La liste recommandée place d’abord les formes en -ujo, puis celles en -io, en notant que -io n’est pas officiel. |
| 2023 | 10e Ajout officiel : les noms des 193 États membres de l’ONU sont désormais officiels, avec les formes en -ujo ; -io « reste non officiel ». |
-Land- apparaît dans six noms fondés sur le peuple de la liste de 2009 : Finnlando, Pollando, Skotlando, Svazilando, Svislando et Tajlando. L’Académie précise que Polujo et Svisujo sont tout aussi corrects.
Ne mélangez pas les deux systèmes pour un même pays. Le PMEG déconseille koreanoj en Koreujo : dites koreoj avec Koreujo ou Koreio.
Les habitants : un Polonais, un Canadien, les Français
Pour un nom fondé sur la terre, ajoutez -an- : Kanado → kanadano. Pour un nom fondé sur le peuple, employez le mot du peuple tel quel : la francoj, la poloj. On peut aussi ajouter -an- au nom du pays (francujano, franciano, pollandano), mais jamais au mot du peuple : francanoj signifierait « membres d’un Français ». Les femmes prennent -in- : polino, kanadanino.
Mi estas polo. – « Je suis polonais. » Ŝi estas kanadanino. – « Elle est canadienne. » À la rigueur, un rusujano est quiconque vit en Rusujo et un ruso un membre du peuple russe, mais la différence est souvent ignorée.
Les noms de langues
Le nom d’une langue est l’adjectif, en général précédé de la : la pola ou la pola lingvo « le polonais ». Employez -e pour dire « dans cette langue » : paroli pole « parler polonais ». Le PMEG donne aussi angligi « traduire en anglais ».
| Français | Espéranto | Prononciation |
|---|---|---|
| anglais | la angla | la ANN-gla |
| français | la franca | la FRANN-tsa |
| allemand | la germana | la guér-MA-na |
| espagnol | la hispana | la his-PA-na |
| russe | la rusa | la ROU-ssa |
| chinois | la ĉina | la TCHI-na |
| japonais | la japana | la ya-PA-na |
| arabe | la araba | la a-RA-ba |
| hébreu | la hebrea | la hé-BRÉ-a |
| persan | la persa | la PÉR-sa |
| hindi | la hindia | la hinn-DI-a |
| swahili | la svahila | la sva-HI-la |
| latin | Latino | la-TI-no |
| espéranto | Esperanto | és-pé-RANN-to |
Certaines langues n’ont pas de pays correspondant. La persa vient des persoj, le plus grand peuple d’Iran, appelé Persujo jusqu’en 1935. Le hindi est la hindia (officiel depuis 2023), car hinda se rapporte à tout le sous-continent indien. Les noms de langue en -o n’ont pas de la : Mi parolas Esperanton. – « Je parle espéranto. »
« En français » se dit france, avec la terminaison adverbiale -e : Li parolas france. – « Il parle français. »
D’où venez-vous ?
| Espéranto | Français |
|---|---|
| De kie vi venas? | D’où venez-vous ? |
| El kiu lando vi venas? | De quel pays venez-vous ? |
| Mi venas el Pollando. | Je viens de Pologne. |
| Mi estas polo. / Mi estas polino. | Je suis polonais / polonaise. |
| Mi estas franco. / Mi estas francino. | Je suis français / française. |
| Mi venas el Belgio. | Je viens de Belgique. |
| Mi loĝas en Kanado, sed mi naskiĝis en Brazilo. | J’habite au Canada, mais je suis né au Brésil. |
| Kiun lingvon vi parolas hejme? | Quelle langue parlez-vous à la maison ? |
| Mi parolas la polan kaj iom la anglan. | Je parle polonais et un peu anglais. |
| Mia denaska lingvo estas la pola. | Ma langue maternelle est le polonais. |
El « hors de » donne le lieu d’origine (voir les prépositions). Après paroli, la langue est le complément d’objet, donc son adjectif prend -n : la polan.
Majuscules et article
| Sorte de mot | Majuscule ? | Exemple |
|---|---|---|
| pays | toujours | Francujo, Kanado |
| habitant d’un pays | en général minuscule | franco, kanadano |
| langue | en général minuscule | la franca, la pola |
| nom de langue en -o | majuscule | Esperanto, Latino |
Les majuscules sur les peuples et les langues sont possibles, mais moins usuelles, dit le PMEG. Les noms de pays n’ont pas d’article la : Mi loĝas en Francujo. Les noms pluriels comme (la) Filipinoj peuvent en prendre un. Les mois prennent une majuscule (Oktobro), les jours non (lundo) : voir jours et mois. Pour savoir où l’on parle l’espéranto, voir Où parle-t-on l’espéranto ?.
Les pays francophones en espéranto
Voici les noms en espéranto de pays où le français est langue officielle, administrative ou d’usage courant, d’après la liste de l’Académie de 2009 et ReVo. Les habitants se forment avec -an- (senegalano), sauf pour les noms fondés sur le peuple (belgo, sviso).
| Français | Espéranto | Prononciation | Personne, adjectif |
|---|---|---|---|
| Belgique | Belgujo, Belgio | bél-GOU-yo, bél-GUI-o | belgo, belga |
| Suisse | Svislando | svis-LANN-do | sviso, svisa |
| Luxembourg | Luksemburgo | louk-sémm-BOUR-go | luksemburgano, luksemburga |
| Monaco | Monako | mo-NA-ko | monakano, monaka |
| Québec | Kebeko | ké-BÉ-ko | kebekano, kebeka |
| Haïti | Haitio | ha-i-TI-o | haitiano, haitia |
| Maroc | Maroko | ma-RO-ko | marokano, maroka |
| Algérie | Alĝerio | al-djé-RI-o | alĝeriano, alĝeria |
| Tunisie | Tunizio | tou-ni-ZI-o | tuniziano, tunizia |
| Sénégal | Senegalo | sé-né-GA-lo | senegalano, senegala |
| Mali | Malio | ma-LI-o | maliano, malia |
| Niger | Niĝero | ni-DJÉ-ro | niĝerano, niĝera |
| Burkina Faso | Burkino | bour-KI-no | burkinano, burkina |
| Côte d’Ivoire | Ebur-Bordo | é-bour-BOR-do | ebur-bordano, ebur-borda |
| Bénin | Benino | bé-NI-no | beninano, benina |
| Togo | Togolando | to-go-LANN-do | togolandano, togolanda |
| Cameroun | Kameruno | ka-mé-ROU-no | kamerunano, kameruna |
| Gabon | Gabono | ga-BO-no | gabonano, gabona |
| Congo | Kongo | KONN-go | kongano, konga |
| Madagascar | Madagaskaro | ma-da-gas-KA-ro | madagaskarano, madagaskara |
| Liban | Libano | li-BA-no | libanano, libana |
Pour le Québec, ReVo donne Kebeko (province du Canada). Le nom Kongo sert pour deux pays ; l’Académie les distingue par Kongo Kinŝasa (République démocratique du Congo) et Kongo Brazavila (République du Congo). Trois paires sont faciles à confondre : Niĝero (Niger) et Niĝerio (Nigéria) ; Gvineo, Ekvatora Gvineo et Gvineo-Bisaŭo ; Maŭricio (Maurice) et Maŭritanio (Mauritanie).
Pièges pour les francophones
- Pas d’article devant un pays. Le français dit « la France », « le Canada », « les États-Unis » ; l’espéranto n’emploie pas la : Francio, Kanado, Usono.
- Une seule préposition. Le français change de préposition selon le pays (« en France », « au Canada », « aux Philippines », « de France », « du Canada ») ; l’espéranto garde la même : en Francio, en Kanado, en Filipinoj, et el Francio, el Kanado pour la provenance.
- Les majuscules. En français, le nom d’un habitant prend une majuscule (« un Français », « les Canadiens ») mais pas la langue ni l’adjectif (« le français », « une ville française »). En espéranto, franco, kanadano et la franca sont en général en minuscules ; seul le nom du pays garde sa majuscule.
- Des noms qui ne calquent pas le français. « Allemagne » et « allemand » viennent du nom des Alamans ; l’espéranto emploie la racine internationale German- : Germanujo, germano, la germana. Retenez aussi « Pays-Bas » = Nederlando, « États-Unis » = Usono et « Inde » = Barato.
- Francujo ne se prononce pas comme « France ». Le c se lit « ts », le j « y », et l’accent tombe sur l’avant-dernière syllabe : frann-TSOU-yo ou frann-TSI-o, jamais « fransujo ».
- Un nom, pas un adjectif. « Je suis français » se dit avec un nom : Mi estas franco, et au féminin Mi estas francino.
Questions fréquentes
Faut-il dire Francujo ou Francio ?
Les deux désignent la France. Francujo est la forme traditionnelle, bâtie sur des éléments du Fundamento, et celle qu’emploie l’Académie dans ses définitions officielles ; Francio est non officiel mais très répandu. Le PMEG juge les deux tout à fait utilisables : choisissez-en une et tenez-vous-y.
Comment dit-on « je suis français » ou « je suis américain » en espéranto ?
Avec un nom : Mi estas franco (homme), Mi estas francino (femme) ; Mi estas usonano, Mi estas usonanino.
Comment s’appellent les langues en espéranto ?
L’adjectif du peuple ou du pays, en général avec la : la angla « l’anglais », la franca « le français », la ĉina « le chinois ». Seuls Esperanto et quelques autres noms en -o n’ont pas de la.
Met-on une majuscule aux nationalités et aux langues en espéranto ?
En général non : franco, la pola. Les noms de pays et les noms de langue en -o (Esperanto, Latino) prennent une majuscule.
Sources
- PMEG : Landoj, popoloj kaj lingvoj
- PMEG : Majuskloj ĉe propraj nomoj
- PMEG : La ĉe propraj nomoj
- PMEG : El (origine)
- Akademio : La Akademio kaj la landnomoj
- Akademio : Listo de Rekomendataj Landnomoj (2009)
- Akademio : Oka Oficiala Aldono (1974), noms de pays et -io
- Akademio : Deka Oficiala Aldono (2023)
- Akademio : Universala Vortaro (Fundamento)
- ReVo : -uj, Usono, Irano, Kebeko
- Tatoeba : #474395, #431690, #11442766 (CC BY 2.0 FR)
Si Esperantopedia vous a aidé, vous pouvez le soutenir.