Kraje i języki po esperancku: Francujo czy Francio?

Po esperancku kraj nazywa się rzeczownikiem na -o pisanym wielką literą: Kanado – „Kanada”, Brazilo – „Brazylia”, Pollando – „Polska”. Osoba z danego kraju to kanadano, brazilano albo polo, a język to przymiotnik: la pola – „polski”. Większość krajów nazwano od ziemi, ale niektóre od ludu, dlatego Francja to Francujo albo Francio, od franco – „Francuz”. Zapis wymowy dzieli słowa na sylaby, a sylaba akcentowana jest zapisana wielkimi literami; akcent pada zawsze na przedostatnią sylabę; dźwięki są zapisane po polsku (ĉ = cz, ĝ = dż, ĥ = ch, ŝ = sz, ŭ = ł, v = w).

#Dwa systemy nazw krajów

PMEG, standardowa gramatyka opisowa, i Akademia Esperanta dzielą nazwy krajów na dwa rodzaje. Nazwy od ziemi to zwykłe rdzenie: Kanado nazywa ziemię, a przyrostek -an- „mieszkaniec” tworzy osobę, kanadano. Nazwy od ludu wychodzą od słowa na lud, franco, i dodają -uj-, -i- albo -land- w znaczeniu „kraj”.

Nazwy od ziemi stanowią większość: na liście Akademii z 2009 roku około 60 z 203 nazw pochodzi od ludu (nasze zliczenie), głównie w Europie.

Nazwa na -ujo zawsze pochodzi od ludu. Nazwa na -io albo -lando może być jednego lub drugiego rodzaju: Aŭstralio i Nederlando są od ziemi (nie ma aŭstraloj ani nederoj), a Francio i Pollando – od ludu. Gdy nie wiesz, dodaj -an- do nazwy kraju (pollandano); PMEG podaje, że nigdy nie jest to błąd.

#Kraje nazwane od ziemi

Te nazwy biorą -an- na osobę i -a na przymiotnik: Brazilo → brazilano, brazila.

Usono to pełne słowo, nie skrót: Amerykanie zaproponowali je około 1900 roku jako Usonia (ReVo), a oficjalne stało się w 2007 roku. Barato stało się oficjalne w 2023 roku; starsze Hindujo oznacza głównie cały subkontynent indyjski. Filipinoj jest w liczbie mnogiej: en Filipinoj.

#Kraje nazwane od ludu

Tutaj na pierwszym miejscu stoi słowo na lud, bez przyrostka: franco, germano, polo. Nazwa kraju dodaje -uj-, -i- albo -land-, a przymiotnik to słowo na lud z końcówką -a.

Britujo to całe państwo, Anglujo – jego południowa część, Anglia.

#Polska i jej sąsiedzi

Polska to Pollando, Polak – polo, Polka – polino, a „polski” – pola. Dwa l w Pollando to pol- z land-; wymawia się je oddzielnie: pol-LAN-do. Akademia dopuszcza też Polujo i Polio. Białystok, rodzinne miasto Zamenhofa, leży we wschodniej Polsce, niedaleko granicy z Białorusią; więcej o nim w artykule o L. L. Zamenhofie.

Polska graniczy z siedmioma państwami: Niemcami, Czechami, Słowacją, Ukrainą, Białorusią, Litwą i Rosją (obwód królewiecki). Cztery z nich masz w tabeli wyżej (Germanujo, Ĉeĥujo, Ukrainujo, Rusujo). Pozostałe trzy i kilka innych krajów Europy podajemy poniżej, w formach z listy Akademii z 2009 roku. Wszystkie są nazwami od ludu, tylko Islando – od ziemi.

Akademia wymienia też dawne państwa: Czechosłowacja to Ĉeĥoslovakujo lub Ĉeĥoslovakio, Jugosławia – Jugoslavujo lub Jugoslavio, a ZSRR – Sovetio albo Sovet-Unio.

#-ujo, -io czy -lando: którego użyć?

Wszystkie trzy działają, a PMEG podaje, że każdy esperantysta rozumie -ujo i -io. -Uj- jest najstarsze: słownik z Fundamento podaje Turk'uj' – „Turcja”, a ten sam przyrostek daje Esperantujo, świat mówiących po esperancku. -I- jest nieoficjalne, ale bardzo częste. Akademia wypowiadała się w tej sprawie czterokrotnie:

-Land- występuje w sześciu nazwach od ludu z listy z 2009 roku: Finnlando, Pollando, Skotlando, Svazilando, Svislando i Tajlando. Akademia podaje, że Polujo i Svisujo są również poprawne.

Nie mieszaj obu systemów w jednym kraju. PMEG przestrzega przed koreanoj en Koreujo: mów koreoj z Koreujo albo Koreio.

#Ludzie: Polak, Kanadyjczyk, Francuzi

Od nazwy kraju nazwanego od ziemi dodaj -an-: Kanado → kanadano. Od nazwy kraju nazwanego od ludu użyj samego słowa na lud: la francoj, la poloj. Do nazwy kraju możesz też dodać -an- (francujano, franciano, pollandano), ale nigdy do słowa na lud: francanoj znaczyłoby „członkowie Francuza”. Kobiety dostają -in-: polino, kanadanino.

Mi estas polo. – „Jestem Polakiem.” Ŝi estas kanadanino. – „Ona jest Kanadyjką.” Ściśle rzecz biorąc, rusujano to każdy mieszkaniec Rusujo, a ruso – członek narodu rosyjskiego, ale tę różnicę często się pomija.

Po polsku nazwę mieszkańca trzeba zapamiętać osobno: Niemiec, Francuz, Szwajcar, Kanadyjczyk, Brytyjczyk. Po esperancku wynika ona z nazwy kraju bez wyjątków, a kobieta to zawsze -in-: germanino zamiast osobnej „Niemki”, francino zamiast „Francuzki”.

#Nazwy języków

Nazwa języka to przymiotnik, zwykle z la: la pola albo la pola lingvo – „polski”. Końcówka -e znaczy „w tym języku”: paroli pole – „mówić po polsku”. PMEG podaje też angligi – „przetłumaczyć na angielski”.

Niektóre języki nie mają odpowiadającego kraju. La persa pochodzi od persoj, największego narodu Iranu, który do 1935 roku nazywano Persujo. Hindi to la hindia (oficjalne od 2023 roku), bo hinda odnosi się do całego subkontynentu indyjskiego. Nazwy języków na -o nie biorą la: Mi parolas Esperanton. – „Mówię po esperancku.”

Polskie „po polsku”, „po angielsku”, „po rosyjsku” odpowiada esperanckiemu przysłówkowi na -e: pole, angle, ruse. Masz więc dwie drogi: Mi parolas pole albo Mi parolas la polan.

#Skąd jesteś?

El „z wnętrza” podaje miejsce pochodzenia (przyimki). Po paroli język jest dopełnieniem, więc jego przymiotnik dostaje -n: la polan.

#Wielkie litery i rodzajnik

Wielkie litery przy nazwach narodów i języków są możliwe, ale mniej częste, pisze PMEG. Nazwy krajów nie biorą la: Mi loĝas en Francujo. Nazwy w liczbie mnogiej, takie jak (la) Filipinoj, mogą je brać. Miesiące piszemy wielką literą (Oktobro), dni małą (lundo): zobacz dni i miesiące. O tym, gdzie mówi się po esperancku, przeczytasz w artykule gdzie mówi się esperanto.

Po polsku zasady są inne: nazwy narodowości piszemy wielką literą (Polak, Niemiec, Francuzka), a przymiotniki i nazwy języków małą (polski, niemiecki). Po esperancku wielką literą piszesz tylko kraj, a osobę i język małą: polo, germano, la germana.

#Pułapki dla mówiących po polsku

Polacy najczęściej mówią „Holandia”, a oficjalna nazwa to „Niderlandy”. Po esperancku odpowiada im Nederlando, tak jak w liście Akademii. ReVo definiuje Holando jako region na zachodzie kraju, dziś podzielony na prowincje Holandię Północną i Południową. Użycie Holando dla całego kraju ReVo opatruje etykietą archaizmu i dodaje, że rząd niderlandzki od 1 stycznia 2020 roku odradza tak nazywać Niderlandy.

#Częste pytania

#Czy to Francujo, czy Francio?

Oba znaczą „Francja”. Francujo to forma tradycyjna, zbudowana z elementów z Fundamento, i ta, której Akademia używa w oficjalnych definicjach; Francio jest nieoficjalne, ale bardzo częste. PMEG podaje, że obie formy są w pełni poprawne, więc wybierz jedną i trzymaj się jej.

#Jak jest „Polska” po esperancku?

Pollando, z dwoma l; Akademia dopuszcza też Polujo i Polio. Polak to polo, Polka – polino, polski – pola, a „po polsku” – pole.

#Jak jest „Holandia” po esperancku?

Nederlando. Mieszkaniec to nederlandano, język – la nederlanda. Holando to region na zachodzie kraju, dziś podzielony na dwie prowincje.

#Jak powiedzieć po esperancku „Jestem Amerykaninem” albo „Jestem Polakiem”?

Użyj rzeczownika: Mi estas usonano (mężczyzna), Mi estas usonanino (kobieta); Mi estas polo, Mi estas polino.

#Jak nazywają się języki po esperancku?

Przymiotnikiem od nazwy narodu lub kraju, zwykle z la: la angla – „angielski”, la franca – „francuski”, la ĉina – „chiński”. Tylko Esperanto i kilka innych nazw na -o nie ma la.

#Czy narodowości i języki pisze się po esperancku wielką literą?

Zwykle nie: franco, la pola. Wielką literą piszemy nazwy krajów oraz nazwy języków na -o (Esperanto, Latino).

#Źródła

• PMEG: Landoj, popoloj kaj lingvoj
• PMEG: Majuskloj ĉe propraj nomoj
• PMEG: La ĉe propraj nomoj
• PMEG: El (origin)
• Akademio: La Akademio kaj la landnomoj
• Akademio: Listo de Rekomendataj Landnomoj (2009)
• Akademio: Oka Oficiala Aldono (1974), landnomoj i -io
• Akademio: Deka Oficiala Aldono (2023)
• Akademio: Universala Vortaro (Fundamento)
• ReVo: -uj, Usono, Irano, Holando, polo
• Wikipedia: Polska (sąsiedzi)
• Tatoeba: #474395, #431690, #11442766 (CC BY 2.0 FR)