Esperanto’da ülkeler ve diller: -ujo mu, -io mu?

Esperanto’da bir ülke, -o ile biten ve büyük harfle başlayan bir isimle adlandırılır: Kanado “Kanada”, Brazilo “Brezilya”, Pollando “Polonya”. Halk kanadano, brazilano ya da polo’dur; dil ise bir sıfattır: la pola “Lehçe”. Çoğu ülke adı topraktan türetilir, bazıları ise halktan: Fransa, franco “Fransız”dan gelir ve Francujo ya da Francio’dur. Okunuş sütununda vurgulu hece büyük harflerle yazılır; vurgu her zaman sondan bir önceki hecededir. Harfler Türkçe yazımla verilmiştir.

#Ülke adları için iki sistem

Başvuru dil bilgisi PMEG ve Esperanto Akademisi ülke adlarını iki türe ayırır. Toprağa dayalı adlar yalın köklerdir: Kanado toprağın adıdır ve -an- “sakini” eki kişiyi yapar: kanadano. Türkçedeki “-lı/-li” eki (Kanada·lı) buna benzer. Halka dayalı adlar halkın adından, yani franco’dan başlar ve “… ülkesi” için -uj-, -i- ya da -land- ekler.

Toprağa dayalı adlar çoğunluktadır: Akademi’nin 2009 listesindeki 203 adın yaklaşık 60’ı halka dayalıdır (bizim sayımımız), çoğu Avrupa’dadır. Türkçede de ülke adlarının bir kısmı halk adından türer: Alman → Almanya, Rus → Rusya, Arap → Arabistan, Bulgar → Bulgaristan. Esperanto’da bu işi -ujo, -io ve -lando görür.

-ujo ile biten ad her zaman halka dayalıdır. -io ya da -lando ile biten ad ikisinden biri olabilir: Aŭstralio ve Nederlando toprağa dayalıdır (aŭstraloj ya da nederoj diye halklar yoktur), Francio ve Pollando ise halka dayalıdır. Emin değilseniz ülke adına -an- ekleyin (pollandano); PMEG bunun asla yanlış olmadığını söyler.

#Toprağın adından türeyen ülkeler

Bu adlar kişi için -an-, sıfat için -a alır: Brazilo → brazilano, brazila.

Usono tam bir kelimedir, kısaltma değil: Amerikalılar onu 1900 dolaylarında Usonia olarak önermiştir (ReVo) ve 2007’de resmî olmuştur. Barato 2023’te resmî oldu; eski Hindujo çoğunlukla bütün Hint altkıtasını anlatır. Filipinoj çoğuldur: en Filipinoj. Türkçedeki “Filipinler” de çoğul biçimdedir.

#Halkın adından türeyen ülkeler

Burada halk adı önce gelir ve ek almaz: franco, germano, polo. Ülke -uj-, -i- ya da -land- ekler; sıfat ise halk adına -a eklenerek kurulur.

Britujo devletin tamamıdır, Anglujo ise onun güney kısmı, yani İngiltere’dir.

#Türkiye, Türkler ve Türkçe

Türkiye’nin ReVo’daki adı Turkujo’dur; Turkio ise aynı ülke için yaygın ama resmî olmayan biçimdir. Başkent Ankaro, en büyük şehir Istanbulo’dur; ReVo’ya göre bu şehir eskiden Konstantinopolo, antik çağda Bizanco adını taşırdı.

Mi estas turko. – “Türküm.” Mi parolas la turkan lingvon. – “Türkçe konuşuyorum.” Istanbulo estas la plej granda urbo de Turkujo. – “İstanbul, Türkiye’nin en büyük şehridir.”

Dikkat: Türkçedeki “Türk” iki Esperanto kelimesine karşılık gelir. ReVo turko’yu Türkiye nüfusunun çoğunu oluşturan, Türkçe konuşan ulusun mensubu diye tanımlar. Türk dilleri konuşan herhangi bir etnik topluluğun mensubuna (Özbek, Uygur gibi) ise tjurko denir; sıfatı tjurka’dır: la tjurkaj lingvoj “Türk dilleri”. ReVo’nun turka maddesindeki örnek şudur: la turka lingvo apartenas al la oguza branĉo de la tjurkaj lingvoj – “Türkçe, Türk dillerinin Oğuz koluna aittir”.

#-ujo, -io ya da -lando: hangisi?

Üçü de işe yarar ve PMEG her Esperanto konuşurunun -ujo ile -io’yu anladığını söyler. -Uj- en eskisidir: Fundamento’nun sözlüğü Turk'uj' “Türkiye”yi listeler ve aynı ek Esperanto konuşurlarının dünyası olan Esperantujo’yu verir. -I- resmî değildir ama çok yaygındır. Akademi bu konuda dört kez karar verdi:

-Land- 2009 listesindeki halka dayalı altı adda görünür: Finnlando, Pollando, Skotlando, Svazilando, Svislando ve Tajlando. Akademi Polujo ve Svisujo’nun da uygun olduğunu söyler.

Bir ülke için iki sistemi karıştırmayın. PMEG koreanoj en Koreujo gibi bir kullanıma karşı uyarır: Koreujo ya da Koreio ile birlikte koreoj deyin.

#Kişiler: bir Polonyalı, bir Kanadalı, Fransızlar

Toprağa dayalı bir ad için -an- ekleyin: Kanado → kanadano. Halka dayalı ad için yalın halk adını kullanın: la francoj, la poloj. Ülke adına da -an- ekleyebilirsiniz (francujano, franciano, pollandano), ama halk adına asla: francanoj “bir Fransız’ın üyeleri” anlamına gelirdi. Kadınlar -in- alır: polino, kanadanino.

Mi estas polo. – “Polonyalıyım.” Ŝi estas kanadanino. – “O Kanadalı.” Türkçede cinsiyet ayrımı olmadığı için erkek de kadın da “Polonyalıyım” der; Esperanto’da kadın isterse polino diyebilir. Sıkı konuşursak rusujano Rusujo’da yaşayan herkestir, ruso ise Rus halkının mensubudur (Türkçedeki “Rusyalı” ile “Rus” ayrımı gibi); ama bu fark çoğu zaman gözetilmez.

#Dil adları

Bir dil adı sıfattır, genellikle la ile birlikte kullanılır: la pola ya da la pola lingvo “Lehçe”. “O dilde” için -e kullanın: paroli pole “Lehçe konuşmak”. Türkçedeki “-ca/-ce” eki (Fransız·ca) ile -e aynı işi görür: paroli france “Fransızca konuşmak”. PMEG ayrıca angligi “İngilizceye çevirmek” fiilini verir.

Bazı dillerin eşleşen bir ülkesi yoktur. La persa, İran’ın en büyük halkı olan persoj’dan gelir; İran 1935’e kadar Persujo diye anılırdı. Hintçe la hindia’dır (2023’ten beri resmî), çünkü hinda bütün Hint altkıtasıyla ilgilidir. -o ile biten dil adları la almaz: Mi parolas Esperanton. – “Esperanto konuşuyorum.”

#Nerelisiniz?

El “içinden” köken yerini verir (edatlar); Türkçedeki ayrılma durumu eki “-dan/-den” (Polonya·dan) buraya karşılık gelir. Paroli’den sonra dil nesnedir, bu yüzden sıfatı -n alır: la polan.

#Büyük harf ve tanımlık

PMEG’e göre halk ve dil adlarında büyük harf mümkündür ama daha az yaygındır. Türkçede ise bu adlar büyük harfle yazılır (Fransız, Fransızca). Ülke adları la almaz: Mi loĝas en Francujo. (la) Filipinoj gibi çoğul adlar alabilir. Aylar büyük harfle yazılır (Oktobro), günler yazılmaz (lundo): bkz. günler ve aylar. Esperanto’nun nerelerde konuşulduğu için Esperanto nerelerde konuşuluyor sayfasına bakın.

#Sık sorulan sorular

#Esperanto’da Francujo mu, Francio mu?

İkisi de Fransa demektir. Francujo geleneksel biçimdir, Fundamento’nun parçalarından kurulmuştur ve Akademi’nin resmî tanımlarında kullandığı biçimdir; Francio resmî değildir ama çok yaygındır. PMEG ikisinin de tamamen kullanılabilir olduğunu söyler; birini seçin ve ona bağlı kalın.

#Esperanto’da “Amerikalıyım” ya da “Polonyalıyım” nasıl denir?

Bir isim kullanın: Mi estas usonano (erkek), Mi estas usonanino (kadın); Mi estas polo, Mi estas polino. Türkçede cinsiyet ayrımı yoktur: “Amerikalıyım”.

#Esperanto’da “Türkiye” ve “Türkçe” nasıl denir?

Türkiye Turkujo ya da yaygın biçimiyle Turkio’dur; Türk turko, Türkçe ise la turka ya da la turka lingvo’dur.

#Esperanto’da dil adları nelerdir?

İlgili halkın ya da ülkenin sıfatı, genellikle la ile: la angla “İngilizce”, la franca “Fransızca”, la ĉina “Çince”. Yalnızca Esperanto ve -o ile biten birkaç ad la almaz.

#Esperanto’da uyruk ve dil adları büyük harfle mi yazılır?

Genellikle hayır: franco, la pola. Ülke adları ve -o ile biten dil adları (Esperanto, Latino) büyük harfle yazılır. Türkçede ise “Fransız” ve “Fransızca” büyük harfle yazılır.

#Kaynaklar

• PMEG: Landoj, popoloj kaj lingvoj
• PMEG: Majuskloj ĉe propraj nomoj
• PMEG: La ĉe propraj nomoj
• PMEG: El (köken)
• Akademio: La Akademio kaj la landnomoj
• Akademio: Listo de Rekomendataj Landnomoj (2009)
• Akademio: Oka Oficiala Aldono (1974), landnomoj ve -io
• Akademio: Deka Oficiala Aldono (2023)
• Akademio: Universala Vortaro (Fundamento)
• ReVo: -uj, Usono, Irano
• Tatoeba: #474395, #431690, #11442766 (CC BY 2.0 FR)
• ReVo, Türkiye: turko, turka, Turkujo, Turkio, tjurko, tjurka, Ankaro, Istanbulo, Konstantinopolo, Bizanco