Landen en talen in het Esperanto: -ujo of -io?

Het Esperanto noemt een land met een zelfstandig naamwoord op -o en een hoofdletter: Kanado „Canada”, Brazilo „Brazilië”, Pollando „Polen”. De bewoners zijn kanadano, brazilano of polo, en de taal is een bijvoeglijk naamwoord: la pola „het Pools”. De meeste landen zijn naar het land genoemd, maar sommige naar het volk, dus Frankrijk is Francujo of Francio, van franco „een Fransman”. In de uitspraakkolom staat de beklemtoonde lettergreep in hoofdletters; de klemtoon valt altijd op de voorlaatste lettergreep.

#Twee systemen voor landnamen

PMEG, de naslaggrammatica, en de Academie van Esperanto delen landnamen in twee soorten in. Landgebaseerde namen zijn gewone stammen: Kanado noemt het land, en het achtervoegsel -an- „inwoner” maakt de persoon, kanadano. Volksgebaseerde namen gaan uit van het woord voor het volk, franco, en voegen -uj-, -i- of -land- toe voor „land van”.

Landgebaseerde namen vormen de meerderheid: ongeveer 60 van de 203 namen in de lijst van de Academie uit 2009 zijn volksgebaseerd (onze telling), vooral in Europa.

Een naam op -ujo is altijd volksgebaseerd. Een naam op -io of -lando kan beide zijn: Aŭstralio en Nederlando zijn landgebaseerd (er zijn geen aŭstraloj of nederoj), terwijl Francio en Pollando volksgebaseerd zijn. Twijfel je, voeg dan -an- toe aan de landnaam (pollandano); PMEG zegt dat dit nooit fout is.

#Landen die naar het land zijn genoemd

Deze namen krijgen -an- voor de persoon en -a voor het bijvoeglijk naamwoord: Brazilo → brazilano, brazila.

Usono is een volwaardig woord, geen afkorting: Amerikanen stelden het rond 1900 voor als Usonia (ReVo), en het werd officieel in 2007. Barato werd officieel in 2023; het oudere Hindujo betekent vooral het hele Indiase subcontinent. Filipinoj is meervoud, net als „de Filipijnen”: en Filipinoj.

#Landen die naar het volk zijn genoemd

Hier komt het woord voor het volk eerst en heeft het geen achtervoegsel: franco, germano, polo. Het land krijgt -uj-, -i- of -land-, en het bijvoeglijk naamwoord is het volkswoord plus -a.

Britujo is de hele staat, Anglujo het zuidelijke deel ervan, Engeland. Ons „Tsjechië” bevat dezelfde klanken als Ĉeĥujo: ĉ = „tsj” en ĥ = „ch”.

#-ujo, -io of -lando: welke?

Alle drie werken, en PMEG zegt dat elke esperantist -ujo en -io begrijpt. -Uj- is het oudst: het woordenboek van het Fundamento vermeldt Turk'uj' „Turkije”, en hetzelfde achtervoegsel geeft Esperantujo, de wereld van Esperantosprekers. -I- is onofficieel maar zeer gangbaar. De Academie heeft er vier keer een besluit over genomen:

-Land- komt voor in zes volksgebaseerde namen op de lijst van 2009: Finnlando, Pollando, Skotlando, Svazilando, Svislando en Tajlando. De Academie zegt dat Polujo en Svisujo ook goed zijn.

Meng de twee systemen niet voor één land. PMEG waarschuwt tegen koreanoj en Koreujo: zeg koreoj bij Koreujo of Koreio.

#Mensen: een Pool, een Canadees, de Fransen

Bij een landgebaseerde naam voeg je -an- toe: Kanado → kanadano. Bij een volksgebaseerde naam gebruik je het gewone volkswoord: la francoj, la poloj. Je kunt ook -an- aan de landnaam toevoegen (francujano, franciano, pollandano), maar nooit aan het volkswoord: francanoj zou „leden van een Fransman” betekenen. Vrouwen krijgen -in-: polino, kanadanino.

Mi estas polo. – „Ik ben Pool.” Ŝi estas kanadanino. – „Ze is Canadese.” Strikt genomen is een rusujano iedereen die in Rusujo woont en een ruso een lid van het Russische volk, maar het verschil wordt vaak genegeerd.

#Namen van talen

Een taalnaam is het bijvoeglijk naamwoord, meestal met la: la pola of la pola lingvo „het Pools”. Met -e zeg je „in die taal”: paroli pole „Pools spreken”. PMEG geeft ook angligi „in het Engels vertalen”.

Sommige talen hebben geen bijbehorend land. La persa komt van de persoj, het grootste volk van Iran, dat tot 1935 Persujo heette. Hindi is la hindia (officieel sinds 2023), omdat hinda bij het hele Indiase subcontinent hoort. Taalnamen op -o krijgen geen la: Mi parolas Esperanton. – „Ik spreek Esperanto.”

#Nederland, België en Vlaanderen

Nederlando is landgebaseerd: PMEG wijst erop dat er geen nederoj bestaan, dus de inwoners zijn nederlandanoj en de taal is la nederlanda (lingvo). België is volksgebaseerd: de lijst van de Academie uit 2009 geeft Belgujo en Belgio, een inwoner is een belgo. ReVo noemt de Vlamingen flandroj (bijvoeglijk naamwoord flandra) en gebruikt in een voorbeeld Flandrio voor de regio en nederlandlingvaj belgoj voor Nederlandstalige Belgen.

Holando is in het Esperanto niet hetzelfde als Nederlando. ReVo geeft als eerste betekenis de streek in het westen van Nederland (nu Noord- en Zuid-Holland) en als verouderd gebruik heel Nederland. ReVo voegt toe dat sommige Nederlanders „Holland” voor het hele land afkeuren en dat de Nederlandse regering dat gebruik sinds 1 januari 2020 afraadt. De Universala Esperanto-Asocio (UEA) heeft sinds 1955 haar hoofdkantoor in Rotterdam; meer staat bij Esperanto-organisaties.

#Waar kom je vandaan?

El „uit” geeft de plaats van herkomst aan (voorzetsels). Na paroli is de taal het lijdend voorwerp, dus het bijvoeglijk naamwoord krijgt -n: la polan.

#Hoofdletters en het lidwoord

Hier wijkt het Esperanto af van het Nederlands: wij schrijven „Fransman”, „Pool” en „Pools” met een hoofdletter, terwijl het Esperanto franco, polo en la pola meestal met een kleine letter schrijft. Hoofdletters bij volken en talen kunnen, maar zijn minder gebruikelijk, zegt PMEG. Landnamen krijgen geen la, net als in het Nederlands: Mi loĝas en Francujo. Meervoudsnamen als (la) Filipinoj, ons „de Filipijnen”, kunnen het wel krijgen. Maanden krijgen een hoofdletter (Oktobro), dagen niet (lundo); in het Nederlands schrijven we beide met een kleine letter: zie dagen en maanden. Over waar Esperanto wordt gesproken, zie Esperanto in de wereld.

#Veelgestelde vragen

#Is het Francujo of Francio?

Beide betekenen Frankrijk. Francujo is de traditionele vorm, gebouwd uit Fundamentodelen, en de vorm die de Academie in haar officiële definities gebruikt; Francio is onofficieel maar zeer gangbaar. PMEG zegt dat beide volledig bruikbaar zijn, dus kies er een en blijf erbij.

#Hoe zeg je „ik ben Amerikaan” of „ik ben Pool”?

Gebruik een zelfstandig naamwoord: Mi estas usonano (man), Mi estas usonanino (vrouw); Mi estas polo, Mi estas polino.

#Wat zijn de namen van talen in het Esperanto?

Het bijvoeglijk naamwoord van het volk of land, meestal met la: la angla „Engels”, la franca „Frans”, la ĉina „Chinees”. Alleen Esperanto en enkele andere namen op -o hebben geen la.

#Schrijf je nationaliteiten en talen met een hoofdletter in het Esperanto?

Meestal niet: franco, la pola. Landnamen en taalnamen op -o (Esperanto, Latino) krijgen een hoofdletter.

#Bronnen

• PMEG: Landoj, popoloj kaj lingvoj
• PMEG: Majuskloj ĉe propraj nomoj
• PMEG: La ĉe propraj nomoj
• PMEG: El (origin)
• Akademio: La Akademio kaj la landnomoj
• Akademio: Listo de Rekomendataj Landnomoj (2009)
• Akademio: Oka Oficiala Aldono (1974), landnomoj and -io
• Akademio: Deka Oficiala Aldono (2023)
• Akademio: Universala Vortaro (Fundamento)
• ReVo: -uj, Usono, Irano, Holando, belgo, flandro
• UEA: contactgegevens (Rotterdam), Wikipedia: Universala Esperanto-Asocio
• Tatoeba: #474395, #431690, #11442766 (CC BY 2.0 FR)