Esperanto Akademisi: Fundamento ve resmî kelimeler

Esperanto Akademisi (Akademio de Esperanto), 1905 tarihli Fundamento de Esperanto’yu koruyan ve hangi yeni köklerin resmî olacağına karar veren, bağımsız bir dil uzmanları kuruludur. 1905’te Boulogne-sur-Mer’deki ilk Esperanto Dünya Kongresi’nde kurulan Dil Komitesi’nden (Lingva Komitato) doğdu ve bugünkü adını 1948’den beri taşır. Haziran 2026’da 43 üyesi ve 9 muhabir üyesi vardı. Öneride bulunur ve tavsiye eder; kimseyi nasıl konuştuğu için cezalandıramaz.

#Esperanto Akademisi ne yapar?

Tüzüğü ona iki amaç verir: Esperanto’nun temel ilkelerini korumak ve dilin gelişimini izlemek. Uygulamada Akademi:

• kullanım sorularına karar verir; örneğin bir dil bilgisi biçiminin ne anlama geldiğine ya da bir kelimenin nasıl türetildiğine;
• Oficialaj Aldonoj (Resmî Eklemeler) aracılığıyla resmî kelime dağarcığına kök ekler;
• tanımları Esperanto’da olan bir sözlük hazırlar ve teknik terim sözlüklerini onaylar;
• 1999’da kurulan Dil Danışmanlığı (Lingva Konsultejo) aracılığıyla halkın sorularını yanıtlar.

Akademi’nin yasal merkezi Hollanda’dadır; Esperanto Dünya Derneği’nin ödediği bir yardımla ve bağışlarla finanse edilir. Hareketin öteki kuruluşları için bkz. Esperanto kuruluşları.

#Akademi nasıl örgütlenmiştir?

Akademi’nin dokuz yıllık görev süresi olan, uzmanlık bölümlerinde çalışan ve dil sorularında açık oyla karar veren yaklaşık 45 üyesi vardır. Kuralları tüzük belirler.

2016’dan beri başkan olan Hintli dilbilimci Probal Dasgupta, 1 Haziran 2026’da öldü. Akademi’nin Ekim 2026’da güncellenen yönetim sayfası Jesper Jacobsen’i başkan olarak gösteriyor.

#Fundamento de Esperanto nedir?

Fundamento de Esperanto, Zamenhof’un dilin çekirdeğini sabitlemek için 1905’te yayımladığı kitaptır. Dört bölümden oluşur: bir ön söz (Antaŭparolo), 16 kuralı içeren dil bilgisi (Gramatiko), alıştırmalar (Ekzercaro) ve Universala Vortaro sözlüğü. Dil bilgisi ve sözlük beş dilde karşılık verir: Fransızca, İngilizce, Almanca, Rusça ve Lehçe. İçeriğin çoğu Zamenhof’un daha önceki eserlerinden, en çok da 1887 tarihli Unua Libro’dan gelir. Her Esperanto kelimesinin açıklandığı tam metin Fundamento de Esperanto bölümümüzde bulunur.

9 Ağustos 1905’te, ilk kongrede kabul edilen Boulogne Bildirgesi, Fundamento’yu bütün Esperantistleri bağlayan tek temel olarak belirledi. Fundamento değiştirilemez ve Zamenhof dâhil hiç kimsenin dil üzerinde yasama yetkisi yoktur. Ön söz zaten, sonradan yetkili bir kurumun yeni kelimeler ekleyeceğini öngörüyordu. Akademi’nin rolü budur.

Akademi 2.768 Fundamento ögesi (kökler, ön ek ve son ekler, küçük kelimeler ve dil bilgisel ekler) sayar: 2.755 öge ve 1974’te Fundamento’ya ait olduğunu doğruladığı 13 öge. Eski çevirilerde, dokunulmaz metinde kalan hatalar vardır. Dil Komitesi 1906–1913 arasında düzeltmeler hazırladı ve bunları 1922–1923’te Akademiaj Korektoj adıyla yayımladı; Akademi’nin sözlüğü bunları kullanır.

#Resmî Eklemeler (1OA–10OA) nedir?

Resmî Ekleme (Oficiala Aldono, OA), Dil Komitesi’nin ya da Akademi’nin Universala Vortaro’ya eklediği kök listesidir. İlk altısı Komite’nin kararıydı. “Resmî”, “Fundamento’ya ait” demek değildir: Akademi, resmî bir kökün güçlü bir tavsiye niteliği taşıdığını yazar, çünkü yalnızca özgün Fundamento’nun ögeleri Fundamento’ya aittir.

Üç ayrı karar birer öge ekledi: analog- (1923), mis- (1929) ve end- (1953). 10. Ekleme 24 Eylül 2023’te onaylandı: 45 üyeden 41’i oy kullandı; 32 kabul, 4 ret, 5 çekimser. 2009 listesinde henüz resmî olmayan tüm ülke adlarını ve Güney Sudan’ı, ilk kez de la Ruĝa Maro – “Kızıldeniz” gibi çok kelimeli adları resmî yaptı.

#Rakamlarla resmî kelime dağarcığı

Akademi’nin sözlüğü Akademia Vortaro, 9. Ekleme’ye (2007) kadar 4.953 resmî öge sayar: 2.768 Fundamento ögesi ve 2.185 resmî öge (1909–1958 arasından 1.776, artı 200 ve 209). Bunların 4.758’i bir dil bilgisel ek gerektirir (kökler ile ön ek ve son ekler), 184’ü tek başına duran küçük kelimedir, 11’i dil bilgisel eklerdir. 2023’ün 420 kökü eklenince yaklaşık 5.373 çıkar – bu bizim kendi toplamımızdır, çünkü Akademi’nin istatistik tablosu 2007’de bitiyor. Resmî kökler listemiz 5.328 kök içerir; çünkü Akademi’nin ögelerini değil, ReVo sözlüğünde resmî diye işaretlenmiş her madde için bir kökü sayar.

Bu sayılar kelime dağarcığının küçük bir bölümüdür. Gündelik ve çağdaş kelimelerin çoğu resmî listede yoktur, ama olağan Esperanto’dur: bkz. kelime türetme. Başka projeler farklı sayar; örneğin ReVo sözlüğünün istatistik sayfası ilk Ekleme için 805 yerine 860 kök gösterir.

#Baza Radikaro Oficiala (BRO) nedir?

Baza Radikaro Oficiala (“Resmî Temel Kökler”), kısaca BRO, Akademi’nin çekirdek kelime dağarcığını dokuz sıklık grubunda sıralamasıdır. Akademi bunun üzerinde 1966’dan itibaren çalıştı ve 8. Ekleme ile birlikte Aktoj de la Akademio II’de (1968–1974) yayımladı.

Yöntem. Akademi daha önceki kelime sıklığı çalışmalarını karşılaştırdı: S. Rublev (1927, 100.000 kelimelik sürekli metin), L. Blaas (50.000 kelime), V. Setälä’nin üç listesi, P. Bovet ile H. Ith’in 1956 tarihli listesi ve Fransızca Français fondamental’in iki listesi. Her listede bulunan öge 1. gruba, yalnızca bir listede eksik olan öge 2. gruba girdi; bu böyle sürdü ve yalnızca bir listede bulunan ögeler 9. gruba kondu. Ham sonuç 2.537 ögeydi; düzeltmelerden sonra son gruplar 2.461 öge içerir (Akademi’nin grup sayılarının bizim toplamımız).

179

101

121

151

154

241

294

467

753

123456789

Verileri göster

Grup	Öge	Birikimli toplam
1	179	179
2	101	280
3	121	401
4	151	552
5	154	706
6	241	947
7	294	1.241
8	467	1.708
9	753	2.461

1. grupta olağan isim ya da fiil kökü hiç yoktur. Grup şunlardan oluşur: 11 dil bilgisel ek, ortaç ekleri, zamirler, sayılar, kio ve tiu gibi tablo kelimeleri, yaygın ekler ve kaj ile de gibi küçük kelimeler. Akademi listeyi bir yardım olarak niteler, yasa değil; bir ders kitabının örneğin ilk dört grubu kapsayabileceğini önerir. Kaynak listeler 1927–1956 yıllarına aittir; yani BRO daha eski sıklığı gösterir. Güncel sayımlar için bkz. en sık kullanılan 100 Esperanto kelimesi. Akademia Vortaro, BRO grubuna göre (BRO1–BRO9) aranabilir.

#Akademi’nin en önemli kararları hangileridir?

#Akademi’nin sınırları nelerdir?

Tavsiye eder. Tüzüğün 22. maddesi yalnızca tavsiye niteliğinde kararlara izin verir; Akademi, dil kullanımını zorlayamayacağını da zorlamak istemediğini de belirtir. Dil Danışmanlığı’nın yanıtları karar değil, tavsiyedir.

Önce kullanım belirler. Dil bilgisi yazarı Bertilo Wennergren PMEG’de, yeni olağan köklerin dile kolayca girdiğini, yeni eklerin ise nadiren tuttuğunu belirtir. Resmî listede olmayan bir kelime hata değildir.

Yavaştır ve kısmidir. 9. ile 10. Ekleme arasında (2007–2023) on altı yıl geçti; 7. ile 8. arasında da (1958–1974) öyle. 9. ve 10. Ekleme çeviri vermez, bu yüzden öğrenenlerin hâlâ iki dilli bir sözlüğe ihtiyacı vardır; Akademi, dilin kendini tanımlayacak kadar olgunlaştığını savunur.

Oylama tartışmalıdır. Yazar Petro Stojan 1953’te, dil sorunlarına ilişkin oylamaların uzman olmayan çok sayıda kişinin iki üç gerçek uzmanı alt etmesine olanak verdiğini savundu. Tüzük ek güvenceler getirir: bölümler rapor hazırlar, önceki kararların değişmesi tüm üyelerin üçte ikisini gerektirir. Akademi 2003’te Koreo ve Egipto konusunda kendi kararını geri aldı; bu, hükümlerinin gözden geçirilebileceğini gösterir.

#Sık sorulan sorular

#Doğru Esperanto’ya kim karar verir?

Bağlayıcı tek otorite 1905 tarihli Fundamento’dur; Akademi onu yorumlar ve kullanım için tavsiye verir. Bunun ötesinde doğruluk, yetkin konuşurların iyi kullanımından ve PMEG dil bilgisi gibi başvuru eserlerinden gelir.

#Akademi Fundamento’yu değiştirebilir mi?

Hayır. Boulogne Bildirgesi, Fundamento’yu 9 Ağustos 1905’te değiştirilemez kıldı. Akademi yalnızca Resmî Eklemelerle kök ekleyebilir ve kullanım için tavsiye verebilir; bilinen çeviri hataları bile metinde kalır ve ayrı belgelerde düzeltilir.

#Esperanto’nun kaç resmî kökü var?

Akademi, 2007’ye kadar 4.953 resmî öge sayar (2.768 Fundamento ögesi, Resmî Eklemelerden 2.185). 2023’ün 420 kökü toplamı yaklaşık 5.373 öge yapar; bunların hemen hepsi bir dil bilgisel ek alan kök ya da ön ek ve son ektir.

#Akademi’nin sözlüğünde olmayan bir kelime yanlış mıdır?

Hayır. Resmî liste bir çekirdektir, eksiksiz bir kelime dağarcığı değildir. Büyük sözlüklerdeki birçok standart kelime resmî değildir; Akademi bile resmî köklerini emir değil, güçlü tavsiye olarak niteler.

#Akademi x sistemine izin veriyor mu?

Fiilen evet, teknik bir ikame olarak. 2007 tarihli bildiri x sisteminin adını anmaz; ancak bu yalnızca teknik bir yardımsa, yazım reformu amaçlamıyorsa ve karışıklığa yol açmıyorsa aksanlı harflerin başka karakterlerle değiştirilmesine izin verir.

#Kaynaklar

• Akademio de Esperanto – Statuto
• Akademio de Esperanto – Historio de la Akademio
• Akademio de Esperanto – Membroj kaj korespondantoj (Haziran 2026)
• Akademio de Esperanto – Sekcioj kaj Komisionoj (Mart 2025)
• Akademio de Esperanto – Estraro kaj adreso (Ekim 2026)
• Akademio de Esperanto – Omaĝo al Probal Dasgupta
• Akademio de Esperanto – Lingva Konsultejo
• Akademio de Esperanto – Akademia Vortaro: Klarigoj (istatistikler)
• Akademio de Esperanto – Fundamento
• Akademio de Esperanto – Naŭa Oficiala Aldono (2007)
• Akademio de Esperanto – Deka Oficiala Aldono (2023)
• Akademio de Esperanto – Baza Radikaro Oficiala (Aktoj II, 1968–1974)
• Akademio de Esperanto – Pri apartaj teknikaj bezonoj rilate al niaj alfabeto kaj ortografio (2007)
• Akademio de Esperanto – Pri la vortoj KOREO kaj EGIPTO (2003)
• Akademio de Esperanto – Listo de Rekomendataj Landnomoj (2009)
• Akademio de Esperanto – Pasivaj participoj (1967, 1989)
• Akademio de Esperanto – Deklaro pri la litero ŭ (2023)
• Akademio de Esperanto – Pri la esprimo “tiel nomata” (2026)
• Vikipedio – Akademio de Esperanto
• Vikipedio – Oficialaj aldonoj
• Vikipedio – Baza Radikaro Oficiala
• Vikipedio – Fundamento de Esperanto
• Vikipedio – Akademiaj Korektoj
• Wikipedia – Akademio de Esperanto
• Wikipedia – Fundamento de Esperanto
• Wikipedia – Declaration of Boulogne
• Wikipedia – Probal Dasgupta
• PMEG – Neoficialaj afiksoj
• ReVo – Statistiko
• ReVo – Turkujo
• Libera Folio – 10-a Oficiala Aldono al la Universala Vortaro