Fundamento de Esperanto: 1905 metninin tamamı çevrim içi

Fundamento de Esperanto (“Esperanto’nun Temeli”), L. L. Zamenhof’un dilin çekirdeğini sabitlediği 1905 tarihli kitaptır. Dört bölümü vardır: bir ön söz, 16 kuralı içeren bir dil bilgisi, 42 alıştırma ve Universala Vortaro sözlüğü. İlk Esperanto Dünya Kongresi onu Ağustos 1905’te bağlayıcı kıldı ve kimse onu değiştiremez.

Bu bölüm, tüm metni Esperanto Akademisi’nin baskısından değiştirmeden kopyalayarak sunar. Türkçe, kitabın beş dilinden biri değildir: dil bilgisi Fransızca, İngilizce, Almanca, Rusça ve Lehçedir; sözlükteki ve alıştırmalardaki kelimelerin de aynı beş dilde karşılıkları vardır. Burada Türkçe çeviri yoktur; dil bilgisinin Türkçe, çağdaş bir anlatımı için bkz. Esperanto’nun 16 kuralı.

• 1905Paris’te yayımlandı; Boulogne Bildirgesi’nden beri bağlayıcı
• 16dil bilgisi kuralı, 5 dilde basılmış
• 42kolaydan zora alıştırma (§1–§42)
• 2.933sözlük maddesi, 5 dilde çevirilerle

#Fundamento neden bağlayıcıdır?

İlk kongrede 9 Ağustos 1905’te kabul edilen Boulogne Bildirgesi’nin 4. maddesi, kitabı dilin tek sabit temeli olarak adlandırır: La sola unu fojon por ĉiam deviga por ĉiuj Esperantistoj fundamento de la lingvo Esperanto estas la verketo "Fundamento de Esperanto", en kiu neniu havas la rajton fari ŝanĝon. – “Esperanto dilinin, bir kez ve her zaman için tüm Esperantistleri bağlayan tek temeli, kimsenin değişiklik yapma hakkına sahip olmadığı Fundamento de Esperanto adlı küçük eserdir.”

Aynı madde, Esperanto’nun kişisel bir yasa koyucusu olmadığını söyler. Zamenhof’un kendi görüşleri ve sonraki eserleri özeldir ve diğer her konuşurunki gibi kimseyi bağlamaz.

Temel büyüyebilir, ama yalnızca eklemeyle. Esperanto Akademisi Resmî Eklemelerle resmî kök ekler; kitabı değiştiremez. Otorite düzeyleri resmî Esperanto sayfasında açıklanır.

#Fundamento’da ne var?

Madde sayıları, Akademi baskısı üzerinde yaptığımız kendi sayımımızdır. Akademi ise dört bölümün tamamındaki kökleri, ön ek ve son ekleri ve dil bilgisel ekleri saydığı için kitapta toplam 2.768 “Fundamento ögesi” sayar.

Ön söz dışında malzeme kitaptan daha eskidir. Dil bilgisi 1887 tarihli Unua Libro’dan gelir; sözlük ve alıştırmalar 1893–1894’te ayrı ayrı yayımlanmıştı. Derlenmiş kitabı 1905’te Paris’te Hachette yayımladı.

#Burada nasıl okurum?

• Önce ön söz: Esperanto’nun neden sabit bir temeli olduğunu öğrenmek istiyorsanız; önce dil bilgisi: kuralların kendisini istiyorsanız.
• Ön sözde ya da alıştırmalarda herhangi bir kelimeye dokunun. Bir kutu kelimenin parçalarını – kök, ön ek, son ek, dil bilgisel ek – renkli olarak, anlamıyla ve sözlüğümüze bağlantıyla gösterir.
• Tek bir alıştırmaya bağlantı verin: her §’nin kendi doğrudan bağlantısı vardır; örneğin masal La feino’nun başladığı §11.
• Bir kök arayın: Universala Vortaro’nun her harf için bir sayfası vardır ve her madde, varsa çağdaş sözlük maddesine bağlanır.

Eski yazımlar ve 1905 çeviri hataları, Zamenhof’un istediği gibi metinde kalır. Ön sözü der ki: La fundamento devas resti severe netuŝebla eĉ kune kun siaj eraroj – “Temel, hatalarıyla birlikte bile, kesinlikle dokunulmaz kalmalıdır.”

#Fundamento iyi bir ders kitabı mı?

Hayır; Zamenhof da bunu kendisi söyledi. Ön söz, kitabın “Esperanto’nun en iyi ders kitabı ve sözlüğü olarak asla görülmemesi gerektiğini” belirtir. Öğrenmek için daha kapsamlı ders kitaplarını, neyin resmî olduğunu anlamak için de Fundamento’yu önerdi.

Dili öğrenmek için kursumuzla ve sade Türkçeyle anlatılan 16 kuralla başlayın. Özgün ifadeyi denetlemek istediğinizde Fundamento’ya dönün.

#Kaynaklar

• Akademio de Esperanto – Fundamento de Esperanto (çevrim içi baskı)
• David K. Jordan – The Boulogne Declaration (Esperanto metni ve İngilizce çevirisi)
• Wikipedia – Declaration of Boulogne
• Wikipedia – Fundamento de Esperanto
• Vikipedio – Fundamento de Esperanto
• Akademio de Esperanto – Akademia Vortaro: Klarigoj