Bestoj en Esperanto: kato, hundo, ĉevalo kaj pli

Besto estas la plej ofta Esperanta vorto por animalo. La plej ofte bezonataj bestonomoj estas kato, hundo, ĉevalo, birdo kaj fiŝo. Bestonomoj estas ordinaraj substantivoj kun la finaĵo -o, do ili ricevas -j en la pluralo (katoj) kaj -n kiel objekto (Mi havas katon). Vortpartoj donas la idon (-id-), la inon (-in-) kaj la viron (vir-). La prononcaj gvidiloj dividas la vortojn en silabojn kun la akcenta silabo en majuskloj; la akcento ĉiam falas sur la antaŭlastan silabon.

#Ĝeneralaj vortoj

Besto normale signifas animalon, kiu ne estas homo; ReVo aldonas duan sencon, kiu inkluzivas ankaŭ homon, kaj ĝuste tion signifas animalo. Por besto oni kutime uzas la pronomon ĝi (vidu pronomojn): Mia hundo estas malgranda, sed ĝi bojas laŭte.

#Dorlotbestoj kaj brutoj

La vorto dombesto kovras ankaŭ brutojn; la ekzemploj de ReVo estas bovoj, azenoj, porkoj kaj kokoj. Kial la ina bovo nomiĝas bovino, klarigas la sekcio pri bovo sube.

#Sovaĝaj bestoj

Kie multaj lingvoj havas du vortojn, Esperanto foje havas unu: simio kovras la anglajn monkey kaj ape, testudo la anglajn tortoise kaj turtle. Kuniklo kaj leporo restas apartaj. Apro estas sovaĝa porko; vira bredporko nomiĝas virporko.

#Birdoj

Atentu la similajn vortojn: pigo estas birdo, ne porko (porko), kaj kukolo estas kukolo, ne kuko (bakaĵo). Korvo kovras kaj la anglan crow, kaj la anglan raven (ReVo: genro Corvus); la griza korniko estas aparta specio de la sama genro.

#Marbestoj, fiŝoj kaj insektoj

Kankro estas astako, ne krabo. Ajnan alian beston serĉu en la vortaro. Kolorajn adjektivojn oni uzas kiel kutime (vidu kolorojn): nigraj katoj.

#Bovo, bovino, virbovo kaj bovido

Bovo estas la tuta bestospecio (angle cattle), kaj bovino estas la ina bovo. Bovino estas substantivo, ne adjektivo: „de bovo” estas bova. ReVo citas la vortaron de la Fundamento, la Universalan Vortaron, kiel fonton de bovino kaj bovido.

Tradicie oni aldonas -in-, kiam oni celas inon, do bovo apud bovino povas soni kiel „virbovo”. PMEG priskribas la saman kutimon ĉe koko kaj kokino. La pluralo tamen inkluzivas ambaŭ seksojn, kaj kreskanta nombro de parolantoj ne plu aldonas -in- aŭtomate. Ambaŭ manieroj estas ĝustaj.

#Idoj, inoj kaj viroj

Bestaj radikoj estas seksneŭtralaj: kato povas esti kato de ambaŭ seksoj. Tri vortpartoj ebligas diri pli.

-id- montras la idon de besto (PMEG). -in- faras inon. Ambaŭ povas stari solaj kiel radikoj: ido estas „juna besto” kaj ino „ina estaĵo”. La akcento moviĝas kun ili: KA-to → ka-TI-do, ka-TI-no, sed vir-KA-to.

Vir- ne estas oficiala prefikso, kaj ĝi ne troviĝas en la listo de 29 neoficialaj prefiksoj de PMEG. Ĝi estas la radiko viro, metita antaŭ alian radikon, kiel en ĉiu kunmetaĵo. Eblas ankaŭ uzi la adjektivon: vira kato. Kelkaj radikoj jam signifas virbeston: boko, stalono, kapono, okso kaj taŭro (PMEG). Kelkaj parolantoj uzas la neoficialan sufikson -iĉ-, ekzemple katiĉo; PMEG nomas ĝin la plej populara tia propono, sed plej multaj ankoraŭ uzas vir-. Pli pri prefiksoj kaj sufiksoj.

#Lokoj, grupoj kaj viando

Aliaj sufiksoj bone funkcias kun bestonomoj; la sistemon vidu ĉe vortfarado.

La aparta vorto grego signifas ian ajn grupon de bestoj: grego da ŝafoj. -Aĉ- esprimas malestimon, do uzu ĝin singarde.

#Bestaj sonoj

La ĝenerala verbo por bestaj voĉoj estas bleki: La ŝafoj blekas. Multaj bestoj havas ankaŭ propran verbon. ReVo notas la ŝablonon besto + -e + bleki, ekzemple bove bleki kaj porke bleki.

PMEG nomas sonvortojn la plej sovaĝa parto de ĉiu lingvo, do skribmanieroj varias. Ĝi listigas glu glu glu por meleagro. Ankaŭ de lingvo al lingvo la sonoj malsamas: la sama koko diras kikeriki en Esperanto, cock-a-doodle-doo en la angla kaj kukuryku en la pola.

#Bestoj en frazoj

Rimarku la objektan finaĵon -n (katojn, beston) kaj la pluralon -j. Vidu substantivojn kaj adjektivojn.

#Bestoj en via lingvo kaj en Esperanto

La angla havas apartajn vortojn por ido, ino kaj viro (calf, cow, bull), same la germana (Kalb, Kuh, Stier). Esperanto konstruas ilin el unu radiko (bovido, bovino, virbovo), do sufiĉas lerni la radikon. Same la angla distingas la beston kaj ĝian viandon (pig kaj pork, cow kaj beef), dum Esperanto uzas la sufikson -aĵ-: porkaĵo, bovaĵo.

Kelkaj bestonomoj trompas parolantojn de aliaj lingvoj:

#Oftaj demandoj

#Kio estas la diferenco inter besto kaj animalo?

Besto normale signifas animalon krom la homo. Animalo inkluzivas ankaŭ la homon. Pluralo: bestoj. Dorlotbesto estas besto, kiun oni tenas hejme.

#Kiel oni nomas junan beston en Esperanto?

Per -id-: hundo → hundido, bovo → bovido, kato → katido. La akcento moviĝas al la silabo -id-.

#Kiel oni montras la sekson de besto?

Per -in- por la ino (kaprino) kaj vir- por la viro (virkapro). Tradicie oni aldonas -in-, kiam oni celas inon. Vir- ne estas oficiala prefikso, sed ordinara radiko antaŭ alia radiko; eblas ankaŭ la adjektivo vira.

#Kial la ino de la bovo nomiĝas bovino?

Bovino estas bovo + -in-, „ina bovo”. Ĝi ne signifas „bovina”: tio estas bova. Virbovo estas virbovo kaj la ido bovido.

#Kiel oni diras bestajn sonojn en Esperanto?

Hundoj bojas, katoj miaŭas, ĉevaloj henas, ŝafoj blekas kaj porkoj gruntas. La ĝenerala verbo estas bleki.

#Ĉu kankro estas krabo?

Ne. Kankro estas astako, dolĉakva krustulo; krabo estas krabo. La malsano kancero estas kancero.

#Fontoj

• besto, kato, hundo, ĉevalo, ŝafo, kapro, porko, koko – ReVo
• bovo, bovino, bovido, virbovo, taŭro – ReVo
• simio, korvo, leporo, kuniklo, apro, kukolo, kankro, kancero, anaso, ansero – ReVo
• Bestaj sonoj: bleki, boji, miaŭi, muĝi, mu, heni, iai, grunti, kokeriki, gaki, ululi, kluki, kvaki, pepi, zumi, ronroni – ReVo
• mamulo, hamstro, meleagro – ReVo; por la ceteraj bestonomoj ankaŭ la angla Vikivortaro
• Seksa signifo de O-vortoj – PMEG
• Sufiksoj: ID, IN, EJ, AR, AĈ, neoficiala IĈ – PMEG
• Neoficialaj prefiksoj, personaj pronomoj, sonvortoj – PMEG
• Universala Vortaro (Fundamento) – Akademio de Esperanto
• bovejo – Vikivortaro (angla)