Frazoj
Vetero kaj sezonoj en Esperanto: vortoj kaj frazoj
Pri la vetero oni ne bezonas „ĝi” – diru Pluvas, Neĝas aŭ Estas varme, kaj lernu la sezonojn kaj la vortojn ĉirkaŭ ili.
En Esperanto veterverboj ne havas subjekton: Pluvas signifas „pluvo falas”, Neĝas „neĝo falas” kaj Tondras „aŭdiĝas tondro”. Por la stato de la vetero kaj la temperaturo, post estas venas adverbo: Estas varme, Estas malvarme. La kvar sezonoj estas printempo, somero, aŭtuno, vintro. La prononcaj gvidiloj sur ĉi tiu paĝo montras la akcentatan silabon per majuskloj; ĝi estas ĉiam la antaŭlasta (vidu la alfabeton).
La kvar sezonoj
| Vorto | Prononco | Noto |
|---|---|---|
| printempo | prin-TEM-po | sezono inter vintro kaj somero |
| somero | so-ME-ro | la plej varma sezono, inter printempo kaj aŭtuno |
| aŭtuno | aŭ-TU-no | sezono inter somero kaj vintro |
| vintro | VIN-tro | la plej malvarma sezono, inter aŭtuno kaj printempo |
| sezono | se-ZO-no | parto de la jaro kun karakteriza vetero |
| pluvsezono | pluv-se-ZO-no | parto de la jaro kun multe da pluvo, precipe en varmaj landoj |
| seka sezono | SE-ka se-ZO-no | parto de la jaro kun malmulte da pluvo aŭ sen pluvo |
| vetero | ve-TE-ro | stato de la atmosfero |
Sezonnomoj estas ordinaraj substantivoj, skribataj per malgranda litero (la monatoj tradicie havas majusklon). ReVo traktas printempo kiel unu radikon, kvankam ĝi finiĝas per tempo. Ĝi datas la sezonojn laŭ la gregoria kalendaro: la printempo en la norda duonglobo daŭras de proksimume la 21-a de Marto ĝis la 21-a de Junio, en la suda duonglobo de proksimume la 23-a de Septembro ĝis la 21-a de Decembro.
Kiel diri, ke io okazas en certa sezono?
| Ŝablono | Ekzemplo | Noto |
|---|---|---|
| substantivo + -e | Somere mi naĝas en la maro. | Ĝenerala aŭ ripetiĝanta tempo: ĉiun someron. |
| en la + substantivo | En la somero ni veturis al la maro. | Difinita sezono, konata al parolanto kaj aŭskultanto. |
| dum la + substantivo | Dum la vintro la tagoj estas mallongaj. | Tuta daŭro de la sezono. |
| ĉi- + substantivo + -e | Ni havis malmulte da neĝo ĉi-vintre. | La sezono, en kiu ni estas, aŭ kiu ĵus finiĝis. |
| adjektivo + substantivo + -n | Venontan someron mi vojaĝos. | Tempopunkto per la akuzativo. |
| tuta + substantivo + -n | Neĝis la tutan vintron. | Daŭro per la akuzativo. |
La finaĵo -e faras el tempa substantivo adverbon de tempo: somere, vintre, matene (vidu adverbojn). Ĝustas ambaŭ somere kaj en la somero. La Ekzercaro de la Fundamento, citata en ReVo, uzas eĉ en somero kaj en vintro sen artikolo.
Tempa substantivo kun la akuzativo -n kaj sen prepozicio markas tempopunkton aŭ daŭron (PMEG): la sekvan dimanĉon, do ankaŭ pasintan vintron kaj la tutan vintron. La vorteto ĉi signifas „proksima al la parolanto”, kaj PMEG montras ĝin en kunmetaĵoj kiel ĉi-nokte kaj ĉi-jara; ĉi-vintre kaj ĉi-somere sekvas la saman skemon.
Vortoj pri la vetero
| Vorto | Prononco | Noto |
|---|---|---|
| ĉielo | ĉi-E-lo | la videbla spaco super ni |
| suno | SU-no | la stelo, kiu lumigas kaj varmigas la Teron |
| sunbrilo | sun-BRI-lo | la lumo de la suno, kiam ĝi brilas |
| nubo | NU-bo | amasiĝo da malgrandaj akvogutoj en la aero |
| nebulo | ne-BU-lo | nubo ĉe la tero, tra kiu oni malbone vidas |
| pluvo | PLU-vo | akvo, kiu falas el la nuboj |
| neĝo | NE-ĝo | blankaj glaciaj flokoj, kiuj falas el la nuboj |
| hajlo | HAJ-lo | glaciiĝinta pluvo, kiu falas en grajnoj |
| glacio | gla-CI-o | akvo solidiĝinta pro malvarmo |
| frosto | FROS-to | malvarmo, kiu glaciigas akvon |
| ĉielarko | ĉi-e-LAR-ko | arko el koloroj en la ĉielo, kiam la suno lumas tra pluvo |
| vento | VEN-to | movo de la aero |
| venteto | ven-TE-to | malforta vento |
| ventego | ven-TE-go | tre forta vento |
| ŝtormo | ŜTOR-mo | forta, danĝera ventego |
| uragano | u-ra-GA-no | fortega detruema ventego |
| fulmo | FUL-mo | elektra ekbrilo en la ĉielo dum ŝtormo |
| tondro | TON-dro | granda bruo post fulmo |
| fulmotondro | ful-mo-TON-dro | ŝtormo kun fulmoj kaj tondro |
La respondaj adjektivoj finiĝas per -a: suna tago (tago kun suno), nuba (kun nuboj), sennuba (sen nuboj), pluva, neĝa, venta, glacia, seka, malseka, kota (kun multe da koto). Kun vetero oni uzas ordinaran adjektivon: bela vetero.
Veterverboj: neniu subjekto, neniu „ĝi”
Multaj lingvoj postulas malplenan subjekton antaŭ veterverbo; Esperanto ne. PMEG diras klare, ke oni ne uzu ĝi ĉe tiaj verboj: Hodiaŭ pluvas, ne Ĝi pluvas hodiaŭ. PMEG aldonas, ke la superflua ĝi en la frazo de Zamenhof Ĝi estis varmega posttagmezo malaperis kaj hodiaŭ estas rigardata kiel eraro. Vidu pronomojn.
| Frazo | Infinitivo | Prononco | Noto |
|---|---|---|---|
| Pluvas. | pluvi | PLU-vas | Pluvo falas. |
| Neĝas. | neĝi | NE-ĝas | Neĝo falas. |
| Tondras. | tondri | TON-dras | Aŭdiĝas tondro. |
| Fulmas. | fulmi | FUL-mas | Fulmoj ekbrilas. |
| Hajlas. | hajli | HAJ-las | Hajlo falas. |
| Ventas. | venti | VEN-tas | La vento blovas. |
| Frostas. | frosti | FROS-tas | Estas frosto: malvarmo, kiu glaciigas akvon. |
| Ŝtormas. | ŝtormi | ŜTOR-mas | Blovas ŝtormo. |
| Sunas. | suni | SU-nas | La suno brilas. |
| Tagiĝas. | tagiĝi | ta-GI-ĝas | La tago komenciĝas. |
La kutimaj finaĵoj donas la tempojn (vidu verbojn): Hieraŭ pluvis, Morgaŭ pluvos. Adverboj aldonas forton: Pluvas forte, Neĝas multe.
Se io alia falas kiel pluvo, tiu io fariĝas la subjekto kaj tial ne ricevas -n: Pluvis ŝtonoj sur la tegmenton (ŝtonoj falis kiel pluvo). PMEG avertas kontraŭ ŝtonojn ĉi tie.
Estas varme: kiam estas ne havas subjekton
Kiam estas ne havas veran subjekton, la vorto, kiu priskribas la situacion, estas adverbo je -e, ne adjektivo (PMEG): Estas varme, ne Estas varma. Inter la ekzemploj de PMEG troviĝas ankaŭ Estas mallume.
| Frazo | Noto |
|---|---|
| Estas varme. | Priskribo de la temperaturo. |
| Estas malvarme. | La kontraŭo de varme. |
| Estas sune. | La suno brilas. |
| Estas nube, sed ne pluvas. | Estas nuboj, sed pluvo ne falas. |
| Estas nebule. | Estas nebulo. |
| Estas malseke. | Ĉio estas malseka, ekzemple post pluvo. |
| Estas tro malvarme por naĝi. | Tro … por + infinitivo: la malvarmo estas tiom granda, ke la ago ne taŭgas. |
Kun subjekto la adjektivo revenas kaj akordas kun ĝi: La vetero estas varma (la subjekto estas vetero), Estas bela vetero (la adjektivo apartenas al vetero).
Por diri, kiel oni mem sentas la temperaturon, uzu la verbojn varmi kaj malvarmi, kiujn ReVo difinas kiel esti aŭ senti sin varma aŭ malvarma: Mi malvarmas (mi sentas malvarmon), Al mi varmas, Ĉu tro varmas? Mi frostas signifas, ke oni sentas grandan malvarmon; ReVo difinas frosti kiel senti froston.
Temperaturo
| Frazo | Noto |
|---|---|
| Kiom da gradoj estas ekstere? | Demando pri la temperaturo ekstere. |
| Estas dudek gradoj. | La temperaturo estas 20 °C; la skalo venas el la kunteksto. |
| Estas dudek du gradoj celsiaj. | Nomata skalo: celsiaj. |
| Estas dek gradoj super nulo. | +10 °C. |
| Estis dek gradoj sub nulo ĉi-matene. | −10 °C; la pasinta tempo estis montras, ke tio jam finiĝis. |
| La temperaturo nun estas minus dek gradoj. | −10 °C per minus. |
| Morgaŭ estos pli varme. | Komparo per pli kaj la venonta tempo estos. |
Diru unue la nombron, poste gradoj (la unuopa formo estas unu grado); vidu numeralojn. PMEG donas ambaŭ manierojn legi temperaturan signon: +10° estas plus dek gradoj aŭ dek gradoj super nulo, kaj −10° estas minus dek gradoj aŭ dek gradoj sub nulo.
La sufiksoj -eg- (pli forta) kaj -et- (pli malforta) faras skalon: malvarmega (tre malvarma), malvarma, malvarmeta (iom malvarma), varma, varmega (tre varma). Ŝanĝu -a al -e por la veterfrazo: Estas varmege.
ReVo diras, ke varma estas tradicie modera, agrabla varmo, dum varmega signifas malagrablan, eĉ brulan varmon. Ĝi aldonas, ke la vortaroj PV kaj PIV perdis ĉi tiun nuancon, kiun rusaj kaj germanaj esperantistoj konservas.
Vortfarado per veterradikoj
| Vorto | Partoj | Noto |
|---|---|---|
| pluvego | pluv·eg·o | tre forta pluvo |
| pluveto | pluv·et·o | malforta, fajna pluvo |
| pluvero | pluv·er·o | unu guto de pluvo |
| neĝero | neĝ·er·o | unu floko de neĝo |
| neĝulo, neĝhomo | neĝ·ul·o, neĝ·hom·o | homforma figuro el neĝo |
| pluvneĝo | pluv·neĝ·o | neĝo, kiu degelas dum ĝi falas |
| senpluveco | sen·pluv·ec·o | tempo sen pluvo, sekeco |
| pluvombrelo, sunombrelo | pluv·ombrel·o, sun·ombrel·o | ombrelo kontraŭ pluvo, ombrelo kontraŭ suno |
| pluvmantelo | pluv·mantel·o | mantelo kontraŭ pluvo |
| fulmotondro | fulm·o·tondr·o | ŝtormo kun fulmoj kaj tondro |
| ĉielarko | ĉiel·ark·o | arko el koloroj en la ĉielo |
| malvarmumo | mal·varm·um·o | ordinara malsano kun nazfluo kaj tuso |
La sufikso -er- nomas unu pecon de amaso, do neĝero estas unu floko de neĝo. Same la verboj: pluveti (pluvi malforte), pluvegi (pluvi forte). ReVo difinas ombrelo mem kiel portatan ŝirmilon kontraŭ pluvo aŭ suno, kaj pluvombrelo kaj sunombrelo diras, kontraŭ kio. Atentu malvarmon: malvarmo estas malalta temperaturo, dum malvarmumo estas malsano. Pli en vortfarado.
Verboj kun -iĝ- „fariĝi” povas stari solaj: Aŭtune pli kaj pli malvarmiĝas (la temperaturo malaltiĝas), Vesperiĝas (la vespero venas).
Paroli pri la vetero
| Frazo | Noto |
|---|---|
| Kia estas la vetero en via urbo? | Demando pri la vetero; kia demandas pri eco. |
| Kia bela tago! | Ekkrio; kia servas ankaŭ por ekkrioj. |
| Pluvas, prenu ombrelon. | Konsilo per la volitivo -u. |
| Surmetu mantelon, ĉar estas malvarme. | Ĉar donas la kialon; surmeti = meti sur sin. |
| Ĉu morgaŭ pluvos? | Jes-ne-demando pri la estonteco. |
| Laŭ la veterprognozo morgaŭ neĝos. | Laŭ montras la fonton de la informo. |
| Kiun sezonon vi plej ŝatas? | Demando pri la preferata sezono. |
| Mi plej ŝatas la printempon. | La respondo. |
La du lastaj frazoj uzas la akuzativon: la sezono estas objekto de ŝatas, do ĝi finiĝas per -n.
Vetero en via lingvo kaj en Esperanto
Kelkaj diferencoj inter naciaj lingvoj kaj Esperanto kaŭzas oftajn erarojn:
- Neniu malplena subjekto. La angla (it rains), la franca (il pleut), la germana (es regnet), la nederlanda (het regent) kaj la sveda (det regnar) postulas malplenan subjekton. La hispana (llueve), la itala (piove) kaj la portugala (chove) ne havas ĝin, same kiel Esperanto. Se via lingvo postulas „it”, memoru: en Esperanto sufiĉas Pluvas.
- Tempo kaj vetero. En la franca (temps), la hispana (tiempo), la itala (tempo) kaj la portugala (tempo) unu vorto signifas kaj „tempon”, kaj „veteron”. Esperanto disigas ilin: tempo rilatas al la daŭro, vetero al la stato de la atmosfero. Diru Kia estas la vetero?, ne Kia estas la tempo?
- Gradoj. En Usono oni kutime uzas la skalon de Fahrenheit: 68 °F egalas al 20 °C. Se necese, nomu la skalon: dudek gradoj celsiaj, sesdek ok gradoj laŭ Fahrenheit.
- Inversaj sezonoj. En Aŭstralio, Argentino kaj plejparto de Brazilo, kiuj troviĝas en la suda duonglobo, Decembro estas somera monato kaj Julio vintra. Tial somero en Esperanto ne signifas fiksan grupon de monatoj por ĉiuj landoj.
Oftaj demandoj
Kiel oni diras en Esperanto, ke pluvas?
Pluvas. Ne ekzistas vorto por „it”: veterverboj ne havas subjekton, kaj PMEG diras, ke oni ne aldonu ĝi. Pasinte: Pluvis; estonte: Pluvos.
Kiel oni diras en Esperanto, ke estas malvarme aŭ varme?
Estas malvarme kaj Estas varme; por tre varma tago, Estas varmege. La vorto post estas estas adverbo je -e.
Kiuj estas la sezonoj en Esperanto?
Printempo, somero, aŭtuno kaj vintro, ĉiuj per malgranda litero.
Kiel diri en Esperanto, ke io okazas vintre?
Vintre aŭ en la vintro. Por la nuna vintro diru ĉi-vintre, kaj por la pasinta pasintan vintron.
Kiel oni donas la temperaturon en Esperanto?
Diru la nombron kaj gradoj: Estas dek gradoj. Sub nulo uzu minus dek gradoj aŭ dek gradoj sub nulo.
Fontoj
- Sensubjektaj verboj (pluvi, neĝi, hajli, ŝtormi, frosti, fulmi, tondri) – PMEG
- Tria persono (neniu ĝi ĉe sensubjektaj verboj) – PMEG
- Uzo de E-vortoj (Estas mallume, Kritiki estas facile) – PMEG
- N por tempopunkto kaj N por mezuro – PMEG
- Dum – PMEG
- Ĉi (ĉi-nokte, la ĉi-jara somero) – PMEG
- Plus kaj minus (plus dek gradoj, dek gradoj sub nulo) – PMEG
- printempo, somero, aŭtuno, vintro, sezono – ReVo
- pluvo kaj derivaĵoj, neĝo, vento, nebulo, fulmo, tondri, hajlo – ReVo
- ŝtormo, uragano, frosto, glacio, nubo, vetero, suno – ReVo
- varma, malvarma kaj derivaĵoj, grado, ombrelo – ReVo
- Tatoeba (CC BY 2.0 FR), frazoj uzitaj kiel skribitaj: #2127737, #980568, #557222, #583328; mallongigitaj aŭ adaptitaj, kaj uzitaj por kontroli la uzadon: #13090664, #12313539, #2652792, #639494, #870840, #6380476
Se Esperantopedia helpis vin, vi povas subteni ĝin.