Adverboj en Esperanto: -e, direkto per -en, vortetoj

Plej multajn Esperantajn adverbojn oni faras per la finaĵo -e: rapida → rapide (regulo 7 de la Fundamento). PMEG nomas ilin E-vortoj. Se oni aldonas -n al loka adverbo, ĝi montras direkton: hejme → hejmen. Fermita aro de ĉirkaŭ tridek mallongaj vortoj – ankaŭ, jam, nun, tre, tro kaj aliaj – funkcias kiel adverboj sen ia finaĵo.

#Adverboj per -e

La finaĵo -e taŭgas por ĉiuspecaj radikoj, ne nur por adjektivaj. Ofte E-vorto egalas al tuta prepozicia esprimo:

Adverbo povas priskribi verbon, adjektivon, alian adverbon aŭ la tutan frazon (PMEG):

• La policano kuras rapide.
• Ŝi sidas hejme.
• Ĝi estas sufiĉe granda.
• Kompreneble mi iros.

#Adverboj en frazoj sen subjekto

Kiam frazo ne havas subjekton, aŭ kiam ĝia subjekto estas infinitivo aŭ ke-propozicio, Esperanto uzas la adverbon, ne la adjektivon (PMEG). Ĉi tie multaj lingvoj uzas formalan subjekton („it”, „es”, „il”), sed Esperanto ne.

• Estas mallume.
• Estas varme hodiaŭ.
• Estas bone, ke vi venas.
• Kritiki estas facile.

Same: Lerni lingvojn estas utile, ne utila.

#Komparado

Adverboj komparas same kiel adjektivoj: pli rapide, plej rapide, malpli rapide. Li kuras pli rapide ol mi. Egalecon esprimas tiel … kiel: tiel rapide kiel vi.

#Direkto per -en

Regulo 13 de la Fundamento: loka adverbo ricevas -n por montri movon al loko. Ĝi estas la sama -n kiel en la akuzativo.

loko (kie?)

Mi restas hejme.

Mi ne moviĝas: mi estas en la hejmo.

direkto (kien?)

Mi iras hejmen.

Mi moviĝas al la hejmo.

• Mi iras hejmen.
• Rigardu supren!
• Kien vi iras?

Tie, kie kaj la aliaj lokaj vortoj je -e apartenas al la tabelvortoj, kune kun tempaj vortoj kiel tiam kaj kiam.

#Bazaj adverboj sen finaĵo

Ĉi tiuj mallongaj vortoj estas oficialaj kaj ne havas finaĵon. PMEG nomas ilin E-vortecaj vortetoj kaj grupigas ilin laŭ signifo; la listo sube montras la oftajn.

Multaj el ili ricevas ankaŭ finaĵojn: hodiaŭa, nuna, tuja, baldaŭa. Ne kaj jes estas pritraktataj ĉe demandoj kaj neado.

#La pozicio gravas

Vortoj kiel nur, eĉ, ankaŭ kaj tre normale staras tuj antaŭ la vorto, al kiu ili rilatas (PMEG). Alia loko povas ŝanĝi la sencon:

• Nur mi vidis lin. – neniu alia vidis lin.
• Mi vidis nur lin. – mi vidis neniun alian.

#Ekzemplaj frazoj

• Ŝi kantas bele.
• Li respondis tute ĝuste.
• Matene mi trinkas teon.
• Ni vojaĝis buse al Krakovo.
• Estas malvarme ekstere.
• Ni iru eksteren!
• Li ofte forgesas sian telefonon.
• Mi preskaŭ falis.
• Ŝi parolas Esperanton pli flue ol mi.

#Oftaj demandoj

#Kiel oni formas adverbojn en Esperanto?

Oni aldonas -e al radiko: rapida → rapide, mateno → matene. Mallonga listo de bazaj adverboj, ekzemple jam kaj tre, ne havas finaĵon.

#Kial oni diras „Estas varme” kaj ne „Estas varma”?

En frazo sen vera subjekto Esperanto uzas la adverbon. Varma bezonas substantivon, kiun ĝi priskribu: La teo estas varma.

#Kio estas la diferenco inter hejme kaj hejmen?

Hejme montras lokon, hejmen direkton. Mi estas hejme, sed Mi iras hejmen.

#Kiel diri, ke io ankoraŭ ne okazis aŭ ne plu okazas?

Per ankoraŭ ne kaj ne plu: Li ankoraŭ ne venis; Mi ne plu fumas.

#Ĉu bazaj adverboj kiel hodiaŭ povas ricevi finaĵojn?

Jes. Hodiaŭa, nuna kaj tuja estas normalaj adjektivoj.

#Fontoj

• Fundamento de Esperanto – angla gramatiko (reguloj 7 kaj 13)
• PMEG – E-vortoj
• PMEG – Uzado de E-vortoj
• PMEG – E-vortecaj vortetoj
• PMEG – Tempaj vortetoj
• PMEG – Ankaŭ
• PMEG – N por direkto
• lernu – Adverboj