Stopniowanie w esperanto: pli, plej, ol i tiel … kiel

Esperanto stopniuje osobnymi słówkami, nie końcówkami. Pli znaczy „bardziej”, plej – „najbardziej”, malpli – „mniej”, malplej – „najmniej”, ol – „niż”, a kiel – „jak”. „Większy niż” to więc pli granda ol, a „największy” – la plej granda. Przymiotnik w środku się nie zmienia i żadna forma nie jest nieregularna: „lepszy” to pli bona, a „najlepszy” – la plej bona.

#Wzory w skrócie

#Stopień wyższy: pli … ol

Postaw pli tuż przed przymiotnikiem lub przysłówkiem, a ol przed tym, z czym porównujesz. Pli się nie zmienia, ale przymiotnik zachowuje zwykłe -j i -n (rzeczowniki i przymiotniki). Polszczyzna ma „większy”, ale „bardziej interesujący”; esperanto używa pli za każdym razem, niezależnie od długości słowa. Nie ma też nieregularności w rodzaju polskiego „dobry – lepszy – najlepszy”.

• Mia frato estas pli juna ol mi. – „Mój brat jest młodszy ode mnie.”
• Mi vidis pli grandajn domojn. – „Widziałem większe domy.”
• Ŝi kantas pli bone ol mi. – „Śpiewa lepiej niż ja.” Przysłówki stopniuje się tak samo (przysłówki).

#Co stoi po ol

Po ol słowo przyjmuje formę, jaką miałoby w pełnym zdaniu (PMEG). Podmiot nie ma końcówki, dopełnienie dostaje -n (biernik). Aby sprawdzić, dokończ zdanie w myślach. Polak zna to z własnego języka, który robi to samo przypadkami: „niż on” i „niż jego”.

Przed liczbą pli ol i malpli ol znaczą „więcej niż” i „mniej niż”, a rzeczownik dostaje końcówkę, której wymaga całe wyrażenie: Mi havas pli ol dek librojn. – „Mam więcej niż dziesięć książek.” Uwaga: po polskim „dziesięć” stoi dopełniacz („książek”), a po esperancku zwykła liczba mnoga z biernikiem.

#Stopień najwyższy: la plej … el

Plej stoi przed przymiotnikiem, zwykle z la, bo stopień najwyższy zwykle wskazuje jedną, wyjątkową rzecz. Grupa, z której wybieramy, następuje po el – „z”. Działają też słowa miejsca, jak en – „w”.

• Ŝi estas la plej saĝa el miaj amikoj. – „Jest najmądrzejsza z moich przyjaciół.”
• Ŝi kuras plej rapide. – „Biega najszybciej.” (przy przysłówku nie ma la)
• Tio estas la dua plej alta turo en la urbo. – „To druga najwyższa wieża w mieście.”

Przy dokładnie dwóch rzeczach naturalne jest la pli, a el la du można pominąć: Li estas la pli juna el la du fratoj. – „Jest młodszym z dwóch braci.” Polszczyzna robi to samo: o dwóch mówi się „starszy z braci”, nie „najstarszy”.

#Mniej i najmniej: malpli, malplej

Malpli i malplej to pli i plej odwrócone przedrostkiem mal-: Teo estas malpli forta ol kafo. – „Herbata jest mniej mocna niż kawa.” Ale malpli i pli mal- nie zawsze są wymienne. Przykład z PMEG: Li estas malpli bela ol vi – „Jest mniej przystojny niż ty” – to komplement dla ciebie, a Li estas pli malbela ol vi – „Jest brzydszy od ciebie” – to obelga pod jego adresem. Po polsku różnica jest ta sama: „mniej ładny” i „brzydszy” brzmią zupełnie inaczej.

#Porównania równości: tiel … kiel, same … kiel

Tiel często się pomija przed kiel: Ŝi kantas kiel birdo. – „Śpiewa jak ptak.” Zamenhof pisał tiel same kiel; dziś normalne jest krótsze same kiel, a samkiel to akceptowana skrócona forma (PMEG). Tiel i kiel wyrażają stopień, a tiom i kiom – ilość. Słowo po kiel podlega tej samej zasadzie roli co po ol.

#Porównywanie ilości: pli da, malpli da

Aby powiedzieć „więcej czegoś”, połącz to, co liczysz, z da (przyimki). Rzeczownik po da nie dostaje -n, nawet jako dopełnienie; liczba mnoga zachowuje -j. Polski dopełniacz („więcej kawy”, „mniej czasu”) odpowiada właśnie temu da.

• Mi volas pli da kafo. – „Chcę więcej kawy.”
• Mi havas pli da libroj ol vi. – „Mam więcej książek niż ty.”
• Ŝi havas malpli da tempo ol mi. – „Ma mniej czasu niż ja.”

Pli da libroj porównuje ilości, a pli ol dek libroj – z liczbą.

#Mocniej i słabiej

Wzmacniaj pli słowem multe, nie tre: multe pli granda (PMEG). Po polsku też mówimy „dużo większy”, nie „bardzo większy”. Plej nigdy nie znaczy „bardzo” – to jest tre.

Przyrostek -eg- wzmacnia znaczenie wewnątrz słowa: varma – „ciepły” → varmega – „bardzo gorący”, bona → bonega – „doskonały”, bone → bonege – „doskonale”. To nie jest stopień wyższy: bonega nie znaczy „lepszy”.

#O ile więcej: różnice i wielokrotności

Miara różnicy dostaje -n: Mia fratino estas tri jarojn pli aĝa ol mi. – „Moja siostra jest o trzy lata starsza ode mnie.” Polskiemu „o” (o trzy lata) nie odpowiada tu żaden przyimek: wystarcza -n. Dla wielokrotności użyj fojojn: Ĝi estas dek fojojn pli rapida ol la malnova. – „Jest dziesięć razy szybszy od starego.”

#Im … tym: ju … des

Ju otwiera pierwszą część, a des drugą, każde z pli lub malpli (spójniki). To polskie „im … tym”.

• Ju pli mi lernas, des pli mi ŝatas la lingvon. – „Im więcej się uczę, tym bardziej lubię ten język.”
• Ju pli mi pensas pri tio, des malpli mi komprenas. – „Im więcej o tym myślę, tym mniej rozumiem.”

#Jak najszybciej, jak najlepiej: kiel eble plej

Kiel eble plej prosi o najwyższy możliwy stopień, jak polskie „jak naj-”: Venu kiel eble plej baldaŭ. – „Przyjdź jak najszybciej.” Istnieje też jednowyrazowa forma plejeble. Łagodniejsze kiom eble znaczy „na ile to możliwe”: Mi kiom eble evitas sukeron. – „Unikam cukru, na ile mogę.”

#Częste błędy

#Przykłady w zdaniach

• Mia nova telefono estas pli malpeza ol la malnova. – „Mój nowy telefon jest lżejszy od starego.”
• Ĉi tiu estas la plej bona kafo en la urbo. – „To najlepsza kawa w mieście.”
• Julio estas la plej varma monato de la jaro. – „Lipiec jest najcieplejszym miesiącem w roku.”
• Mia filino legas pli multe ol mi. – „Moja córka czyta więcej niż ja.”
• Hodiaŭ estas malpli varme ol hieraŭ. – „Dzisiaj jest mniej ciepło niż wczoraj.”
• Ŝia aŭto estas same rapida kiel la mia. – „Jej samochód jest tak samo szybki jak mój.”
• Ju pli longe mi atendas, des pli nervoza mi iĝas. – „Im dłużej czekam, tym bardziej się denerwuję.”
• En la klaso estas pli da knabinoj ol da knaboj. – „W klasie jest więcej dziewcząt niż chłopców.”

#Częste pytania

#Jak powiedzieć „lepszy” i „najlepszy” po esperancku?

Pli bona to „lepszy”, a la plej bona – „najlepszy”. Dla przysłówków: pli bone, plej bone. „Gorszy” i „najgorszy” to pli malbona i la plej malbona. Form nieregularnych nie ma.

#Czy mówi się pli … ol, czy pli … kiel?

Pli … ol. Ol znaczy „niż” po pli i malpli. Kiel służy do równości: tiel … kiel, same … kiel.

#Jak powiedzieć „im … tym” po esperancku?

Użyj ju pli … des pli …: Ju pli frue, des pli bone. – „Im wcześniej, tym lepiej.” Konstrukcja ju … ju jest niepoprawna.

#Czym różni się pli od plu?

Pli wyraża stopień lub ilość: Li laboras pli ol mi. – „Pracuje więcej niż ja.” Plu wyraża ciągłość: Li ne laboras plu. – „Już nie pracuje.” Zamenhof wyjaśniał tę parę w ten sposób (ReVo).

#Źródła

• PMEG: Pli, plej, Tre, Ju kaj des
• PMEG, rozdział 20 o porównaniach: Kiel kaj ol, z wskaźnikami roli, Tiel same kiel, same kiel, samkiel
• PMEG: Grado kaj kvanto, N por mezuro, Nuanciloj de nombro, EG
• Reta Vortaro (ReVo): pli, plej, ol, plu
• Fundamento de Esperanto – Akademio de Esperanto; gramatyka po polsku