Gramatyka
Typowe błędy w esperanto: 43 pomyłki i jak ich uniknąć
Każdy wiersz pokazuje zdanie błędne, poprawne i powód, a całość jest pogrupowana według rodzaju pomyłki.
Najczęstsze błędy w esperanto to brakujący biernik -n, przymiotnik niezgadzający się z rzeczownikiem, pomylone -ig- i -iĝ-, lia tam, gdzie trzeba sia, oraz kiel tam, gdzie należy ol. Wiersze poniżej napisano z myślą o mówiących po polsku. Każdy podaje formę błędną, poprawną i powód. Kilka „błędnych” zdań jest gramatycznych, ale znaczy coś innego, niż chciał autor; kolumna „Dlaczego” to zaznacza.
Końcówki
Pełne reguły: biernik i rzeczowniki i przymiotniki.
| Błędnie | Poprawnie | Dlaczego |
|---|---|---|
| Mi vidas la hundo. | Mi vidas la hundon. – „Widzę psa.” | Dopełnienie bliższe dostaje -n. Po polsku zmienia się końcówka rzeczownika („psa”), po esperancku robi to -n, a szyk zdania niczego nie oznacza. |
| Mi estas instruiston. | Mi estas instruisto. – „Jestem nauczycielem.” | Po esti słowo opisuje podmiot i nie jest dopełnieniem, więc nie ma -n. Polskiemu narzędnikowi („nauczycielem”) nie odpowiada tu żadna końcówka. |
| belaj domo, grandan domoj | bela domo, grandajn domojn – „piękny dom”, „duże domy” | Przymiotnik przejmuje liczbę (-j) i -n swojego rzeczownika. |
| katonj | katojn – „koty” (dopełnienie) | -j zawsze stoi przed -n. |
| Mi havas du kato. | Mi havas du katojn. – „Mam dwa koty.” | Więcej niż jedna rzecz to rzeczownik w liczbie mnogiej. Inaczej niż po polsku („dwa koty”, „pięć kotów”) forma nie zależy od liczby: po każdym liczebniku powyżej jedności jest -j. |
| Mi iras al la urbon. | Mi iras al la urbo. – „Idę do miasta.” | Al już pokazuje kierunek; kierunkowe -n łączy się z en, sur, sub (PMEG). |
| La birdo flugis en la ĉambro. | La birdo flugis en la ĉambron. – „Ptak wleciał do pokoju.” | Oba zdania są poprawne, ale bez -n ptak już był w środku. Po polsku różnicę robi przyimek i przypadek („w pokoju” – „do pokoju”), po esperancku samo -n. |
| Mi donis lin libron. | Mi donis al li libron. – „Dałem mu książkę.” | Esperanto nie ma celownika. Osobę, która coś dostaje, wskazuje al, a -n ma tylko to, co jest dawane (libron). |
Czasowniki
Zobacz -ig- i -iĝ-, czasowniki i imiesłowy.
| Błędnie | Poprawnie | Dlaczego |
|---|---|---|
| La filmo komencas. | La filmo komenciĝas. – „Film się zaczyna.” | Komenci wymaga dopełnienia (Mi komencas la filmon). To, co zaczyna się samo, dostaje -iĝ-. |
| Mi dormas la bebon. | Mi dormigas la bebon. – „Usypiam niemowlę.” | Czasownik nieprzechodni dostaje dopełnienie tylko przez -ig-. |
| Mi volas lernas. | Mi volas lerni. – „Chcę się uczyć.” | Po voli, povi i devi drugi czasownik zostaje w bezokoliczniku -i. |
| Li diris, ke li venus. | Li diris, ke li venos. – „Powiedział, że przyjdzie.” | Zachowaj czas pierwotnej wypowiedzi („przyjdę”); przesuwanie czasu na wzór angielski jest błędem (PMEG). Polszczyzna też nie przesuwa czasów. |
| Estas varma hodiaŭ. | Estas varme hodiaŭ. – „Dziś jest ciepło.” | Zdanie bez podmiotu ma przysłówek. |
| La ĉambro estas varme. | La ĉambro estas varma. – „Pokój jest ciepły.” | Przy prawdziwym podmiocie esti łączy się z przymiotnikiem. |
| La pordo estas fermata. | La pordo estas fermita. – „Drzwi są zamknięte.” | -at- oznacza czynność wciąż trwającą („jest zamykane”), a -it- – zakończoną. |
| Mi ĵetadis la pilkon unu fojon. | Mi ĵetis la pilkon unu fojon. – „Rzuciłem piłkę raz.” | -ad- pokazuje czynność trwającą lub powtarzaną (PMEG); jeden akt to zwykły czasownik. Polszczyzna odróżnia „rzucałem” od „rzuciłem” aspektem, a esperanto nie ma osobnych form aspektu, więc -ad- dodaj tylko wtedy, gdy chcesz pokazać trwanie lub powtarzanie. Zobacz przyrostki. |
| La pordo fermas sin. | La pordo fermiĝas. – „Drzwi się zamykają.” | Polskie „się” przy rzeczy, która dzieje się sama, to -iĝ-, a nie sin. Sin oznacza, że podmiot działa na siebie: Li lavas sin – „Myje się”. |
| Mi ĝojas min pri via sukceso. | Mi ĝojas pri via sukceso. – „Cieszę się z twojego sukcesu.” | Polskie „cieszyć się”, „bać się”, „wstydzić się” mają „się”, ale ĝoji, timi i honti nie mają zaimka zwrotnego. Mi timas min znaczy „boję się samego siebie”. Zobacz uczucia. |
Zaimki i słowa tabelowe
Zobacz zaimki, zdania względne i pytania i przeczenia.
| Błędnie | Poprawnie | Dlaczego |
|---|---|---|
| Petro amas lian edzinon. | Petro amas sian edzinon. – „Piotr kocha swoją żonę.” | Sia wraca do podmiotu („swoją”). Lian znaczy żonę innego mężczyzny („jego”). |
| Mi amas sian edzinon. | Mi amas mian edzinon. – „Kocham swoją żonę.” | Sia dotyczy tylko podmiotu w trzeciej osobie (PMEG). Polskie „swój” pasuje do każdej osoby („kocham swoją żonę”), więc łatwo je przenieść; po esperancku przy mi i vi jest mia i via. |
| Petro kaj sia edzino venis. | Petro kaj lia edzino venis. lub Petro kun sia edzino venis. – „Piotr i jego żona przyszli.” | Sia nie może być częścią podmiotu i jest tylko trzecioosobowe: Mi venis kun mia frato, nie kun sia frato. |
| La libro, ke mi legis | La libro, kiun mi legis – „książka, którą czytałem” | Rzeczownik opisujesz przez kiu („który”), z -n, gdy jest dopełnieniem. Ke („że”) tylko otwiera wypowiedź. |
| Mi pensas, kiu vi pravas. | Mi pensas, ke vi pravas. – „Myślę, że masz rację.” | Wypowiedź po czasowniku myślenia lub mówienia wymaga ke. |
| Mi estas dudek jaroj. | Mi havas dudek jarojn. lub Mi estas dudekjara. – „Mam dwadzieścia lat.” | Wiek się ma (havi … jarojn) albo wyraża przymiotnikiem na -jara; nie „jest się” latami. Polak ma to ułatwione, bo „mam dwadzieścia lat” ma tę samą budowę. Zobacz godziny i daty. |
| Mi ne vidis neniun. | Mi vidis neniun. – „Nikogo nie widziałem.” | Jedno przeczenie na zdanie. Dwa znoszą się nawzajem, więc błędne zdanie znaczy „jednak kogoś widziałem”. Po polsku podwójne przeczenie jest obowiązkowe („nikogo nie widziałem”), dlatego tak łatwo je przenieść. |
| Mi ne scias, se li venos. | Mi ne scias, ĉu li venos. – „Nie wiem, czy przyjdzie.” | Pytania tak/nie wewnątrz zdania zaczynają się od ĉu („czy”); se znaczy „jeśli”. |
Dobór słów
Zobacz stopniowanie, przyimki i rodzajnik.
| Błędnie | Poprawnie | Dlaczego |
|---|---|---|
| Li estas pli alta kiel mi. | Li estas pli alta ol mi. – „Jest wyższy ode mnie.” | „Niż” to ol. Kiel znaczy „jak”. |
| Mi volas glason de akvo. | Mi volas glason da akvo. – „Chcę szklankę wody.” | Da nazywa ilość. Glaso de akvo to szklanka związana z wodą, na przykład taka, w której była woda (PMEG). Polski dopełniacz („szklanka wody”) podpowiada de, ale miarę łączy się z substancją przez da. |
| multe de homoj | multe da homoj – „dużo ludzi” | Słowa oznaczające ilość łączą się z tym, co liczą, przez da, a po nim nie ma -n: Mi vidis multe da homoj. |
| Mi venos en la oka. | Mi venos je la oka. – „Przyjdę o ósmej.” | Godziny wymagają je. Dni dostają -n: lundon – „w poniedziałek”. |
| Tiu ŝtofo kostas dek eŭrojn po metro. | Tiu ŝtofo kostas po dek eŭrojn por metro. – „Ten materiał kosztuje po dziesięć euro za metr.” | Po stoi przed kwotą, która się powtarza, a „za” w sensie „na” to por (PMEG). |
| Mi parolas anglan. | Mi parolas la anglan. – „Mówię po angielsku.” | Język nazwany przymiotnikiem dostaje la: la angla. Polskie „po angielsku” można też oddać przysłówkiem angle. |
| Mi lernas la Esperanton. | Mi lernas Esperanton. – „Uczę się esperanta.” | Nazwy języków na -o (Esperanto, Ido, Volapuko) są nazwami własnymi i nie dostają la. |
Fałszywi przyjaciele
Słowa, które wyglądają jak polskie, ale znaczą coś innego (sprawdzone w ReVo):
| Błędnie | Poprawnie | Dlaczego |
|---|---|---|
| Ja estas studento. | Mi estas studento. – „Jestem studentem.” | Esperanckie ja nie jest polskim „ja” (to mi). ReVo opisuje je jako słówko podkreślające, odwołujące się do czegoś już znanego, w rodzaju polskiego „przecież”, więc w tym zdaniu brakuje podmiotu. |
| La aŭto havas kvar kolojn. | La aŭto havas kvar radojn. – „Samochód ma cztery koła.” | Kolo to szyja. Polskie „koło” jako część pojazdu to rado, a „koło, okrąg” – cirklo. |
| La firmao suferis grandajn stratojn. | La firmao suferis grandajn perdojn. – „Firma poniosła duże straty.” | Strato to ulica. Polska „strata” to perdo. |
| Li kuras kun granda tempo. | Li kuras kun granda rapideco. – „Biegnie w dużym tempie.” | Tempo to czas (Mi ne havas tempon – „Nie mam czasu”). Polskie „tempo” w znaczeniu szybkości to rapideco. |
Wymowa i pisownia
Te pomyłki wynikają z polskich nawyków wymowy. Zobacz stronę o alfabecie.
| Błędnie | Poprawnie | Dlaczego |
|---|---|---|
| RA-di-o, his-TO-ri-o | ra-DI-o, his-to-RI-o | Akcent pada na przedostatnią samogłoskę, jak w es-pe-RAN-to, a i przed o to osobna sylaba. Polskie „RA-djo” i „his-TO-rja” liczą -io i -ia jako jedną sylabę, więc akcent ląduje o sylabę za wcześnie. |
| ĉu czytane jak „ću”, ĝi jak „dźi” | ĉu czytane „czu”, ĝi czytane „dżi” | Ĉ to „cz” jak w „czas”, a ĝ to „dż” jak w „dżem”, nie miękkie „ć” i „dź”. |
| akwo, kwin | akvo – „woda”, kvin – „pięć” | W alfabecie nie ma litery w. Polskie „w” to esperanckie v, a polskie „kw” to kv. |
| cifero czytane „ćifero” | cifero czytane „tsi-FE-ro” | C to zawsze „ts”, także przed i; nigdy polskie „ć” (PMEG). |
| Mi scias, ke si venos. | Mi scias, ke ŝi venos. – „Wiem, że ona przyjdzie.” | Si bez daszka to zaimek zwrotny, zupełnie inne słowo. Nie możesz wpisać ŝ? Użyj systemu x. |
| Ŝi parolas la Francan. | Ŝi parolas la francan. – „Ona mówi po francusku.” | Przymiotnikowe nazwy języków i narodowości zwykle zapisuje się małą literą (PMEG dopuszcza też wielką, ale to rzadszy zapis). Wielką literą pisze się nazwy języków na -o, takie jak Esperanto. Polskie „Francuz” i „Polak” to franco i polo. |
Częste pytania
Które błędy w esperanto zmieniają znaczenie zdania?
Kilka: lian zamiast sian (żona innego mężczyzny, a nie własna), -ata zamiast -ita („jest zamykane” zamiast „jest zamknięte”), brak kierunkowego -n (w środku pokoju zamiast do pokoju) i podwójne przeczenie (zdanie staje się twierdzące).
Dlaczego Polakom łatwo pomylić -ig- i -iĝ-?
Polskie „się” robi dwie różne rzeczy. Czasem odpowiada -iĝ- („drzwi się otworzyły” – La pordo malfermiĝis), a czasem jest zaimkiem zwrotnym („myję się” – Mi lavas min). Do tego wiele polskich czasowników ma „się”, choć ich esperanckie odpowiedniki go nie mają (timi – „bać się”). Pary opisuje strona -ig- i -iĝ-.
Czy w esperanto pisze się nazwy języków wielką literą?
Nazwy języków na -o, takie jak Esperanto, Ido i Latino, tak (PMEG). Formy przymiotnikowe, jak angla i franca, oraz nazwy narodowości (anglo, usonano, polo) zwykle zapisuje się małą literą, choć PMEG dopuszcza w obu przypadkach wielką. Po polsku „Polak” i „Francuz” piszemy wielką, więc to częsta pułapka.
Jak sprawdzić własne zdania po esperancku?
Sprawdź w każdym zdaniu -n przy każdym dopełnieniu, -j i -n przy każdym przymiotniku, właściwą formę -ig-/-iĝ-, sia tylko dla podmiotu oraz ol, ke i ĉu na właściwych miejscach. Potem przeczytaj zdanie na głos, żeby sprawdzić akcent.
Źródła
- PMEG: N – podstawowe reguły, N dla dopełnienia, N dla kierunku, Al, Przymiotniki, Liczba pojedyncza i mnoga
- PMEG: Czasowniki z -iĝ-, Tryb neutralny (bezokolicznik), Czas w mowie zależnej, Przysłówki (E-vortoj), Imiesłowy jako przymiotniki, Przyrostek -ad-
- PMEG: Si w zdaniach prostych, Kiu, Pytania jako zdania podrzędne, Przeczenie, Wykrzyknienia
- PMEG: Kiel i ol, Da, Je, Po, La przed nazwami języków, Wielkie litery, Wymowa
- Reta Vortaro (ReVo): ja, kolo, rado, strato, perdo, tempo
Jeśli Esperantopedia Ci pomogła, możesz ją wesprzeć.