Która godzina po esperancku? Godziny, daty i wiek

Aby zapytać o godzinę po esperancku, powiedz Kioma horo estas? – „Która jest godzina?” Odpowiedź to la i liczebnik porządkowy: Estas la tria. – „Jest trzecia.” Minuty dodajesz przez kaj – „i” albo liczysz od najbliższej pełnej godziny przez post – „po” i antaŭ – „przed”. „O trzeciej” to je la tria. Polakowi ta konstrukcja jest bliska, bo po polsku godzinę też podaje się liczebnikiem porządkowym („jest trzecia”, „o trzeciej”). Zapis wymowy dzieli słowa na sylaby, a sylaba akcentowana jest zapisana wielkimi literami; dźwięki są zapisane po polsku (ĉ = cz, ĝ = dż, ŭ = ł, v = w).

#Pytanie o godzinę i odpowiedź

Godziny to liczebniki porządkowe (tria – „trzeci”, oka – „ósmy”), więc słowo pytające brzmi kioma: kiom – „ile” plus przymiotnikowa końcówka -a, jedno ze słów tabelowych. Polskie „która” to właśnie kioma, a „o której?” – je kioma horo? Słowa horo – „godzina” i minutoj – „minuty” zwykle się pomija. ReVo wyjaśnia logikę: każdą godzinę nazywa się od chwili, w której się zaczyna, więc 3:20 to wciąż „trzecia (godzina)” plus dwadzieścia minut. Po polsku mówimy tak samo: „trzecia dwadzieścia”.

#Minuty: kaj, post i antaŭ

Na 15 minut użyj kvarono – „kwadrans”, a na 30 – duono – „pół”; osobnego słowa na 20 minut nie ma (PMEG). Zawsze post i antaŭ, nigdy de. Polskie wzory „kwadrans po trzeciej” i „za dziesięć czwarta” pasują wprost: kvarono post la tria, dek antaŭ la kvara.

Najłatwiej pomylić się przy połowie. Polskie „wpół do dziewiątej” to 8:30. Odpowiada mu duono antaŭ la naŭa (przyimek antaŭ, nie al), a obok niego la oka kaj duono. PMEG odradza duono de la naŭa, czyli wzór z niemieckiego halb neun i niderlandzkiego half negen. Z kolei duono post la naŭa to 9:30.

#Zegar 24-godzinny oraz przed i po południu

W systemie 12-godzinnym dodaj antaŭtagmeze (atm.) albo posttagmeze (ptm.) lub porę dnia: la oka vespere. W zapisie cyframi la nie jest potrzebne, ale w mowie je wymawiasz: je 19:30 czyta się je la dek-naŭa kaj tridek. Układ jest taki sam jak w polskim „dziewiętnasta trzydzieści”.

#Pory dnia

ReVo zauważa, że granice wieczoru i nocy różnią się zależnie od kultury i miejsca. Przysłówek na -e znaczy „w …” albo „o …”: Mi laboras matene. – „Pracuję rano.” Dla jednego dnia postaw najpierw słowo dnia: morgaŭ matene – „jutro rano”, hieraŭ vespere – „wczoraj wieczorem”, ĉi-nokte – „dziś w nocy”. O Bonan matenon! zobacz powitania.

#Teraz, wkrótce, późno i temu

Pardonu, ke mi malfruas. – „Przepraszam za spóźnienie.” O dzisiaj, wczoraj i jutro zobacz dni i miesiące.

Antaŭ z określeniem czasu znaczy „temu”, a post z określeniem czasu – „za” (PMEG). Zwróć uwagę na szyk: polskie „temu” stoi po okresie („dwa dni temu”), a esperanckie antaŭ przed nim (antaŭ du tagoj). Końcówka czasownika idzie za słowem czasu: Hieraŭ mi laboris, hodiaŭ mi laboras, morgaŭ mi laboros. – „Wczoraj pracowałem, dzisiaj pracuję, jutro będę pracować.” Hieraŭ, hodiaŭ i morgaŭ zwykle liczy się od chwili mówienia. Żeby liczyć od innego dnia, na przykład w opowieści, powiedz la antaŭan tagon – „dzień wcześniej” albo la sekvan tagon – „następnego dnia”: Lunde li venis, kaj la sekvan tagon li foriris. – „W poniedziałek przyszedł, a następnego dnia wyjechał.”

#Je, dum, ĝis, de … ĝis

Czas trwania wyraża albo dum, albo biernik: dum tri horoj lub tri horojn. Ĝis obejmuje punkt końcowy: de lundo ĝis vendredo obejmuje piątek. Przy terminach preta ĝis vendredo dopuszcza także sam piątek, a preta antaŭ vendredo znaczy „gotowe przed piątkiem” (PMEG); polskie „do piątku” bywa w tej sprawie niejednoznaczne. Więcej w artykule przyimki.

#Daty

Podstawowy wzór to la + liczebnik porządkowy + de + miesiąc, z pominięciem słowa tago – „dzień” i bez la przed miesiącem (zobacz dni i miesiące oraz liczebniki).

Gdy data odpowiada na pytanie „kiedy?”, liczebnik porządkowy dostaje -n: la 3-an de Majo. W nagłówku listu -n mają i dzień tygodnia, i data. Godziny są inne: je la tria to „o trzeciej”, a la trian znaczyłoby „trzeciego dnia miesiąca”, dlatego PMEG odradza -n przy godzinach. PMEG woli zapisany miesiąc od cyfr takich jak 9.3.01, które w różnych krajach czyta się inaczej; jeśli potrzebujesz cyfr, zaleca formę ISO (1859-12-15). Polskie „Którego dziś mamy?” pasuje do Kiun daton ni havas hodiaŭ? niemal słowo w słowo, z „mamy” jako havas. Pamiętaj tylko, że po polsku nazwy miesięcy piszemy małą literą („3 maja”), a po esperancku tradycyjnie wielką.

#Wiek

Lata życia to miara, więc dostają -n; w tridekjara liczebnik i jara łączą się w jeden przymiotnik. PMEG nazywa aĝi z liczbą lat nowoczesnym wyrażeniem; Zamenhof napisałby havis aĝon de tridek jaroj. Polak ma tu ułatwienie: „ile masz lat?” i „mam trzydzieści lat” to prawie dosłownie Kiom da jaroj vi havas? i Mi havas tridek jarojn, bo w obu językach wiek się „ma”.

#Jak często

Połącz je, by powiedzieć „w ciągu” albo „na”: dufoje semajne – „dwa razy w tygodniu”, unufoje monate – „raz w miesiącu”. Na zwyczaj w dany dzień tygodnia użyj lunde – „w poniedziałki” albo ĉiun lundon – „w każdy poniedziałek”. Samo foje ma w ReVo dwa znaczenia, „pewnego razu” i „czasami”, więc dla jasności użyj iam – „kiedyś, kiedykolwiek” albo kelkfoje, fojfoje – „czasami, od czasu do czasu”.

#Częste pytania

#Która jest godzina po esperancku?

Kioma horo estas? Odpowiedź to Estas la i liczebnik porządkowy: Estas la oka – „Jest ósma.” Minuty dodaj przez kaj: Estas la oka kaj dek.

#Jak powiedzieć „o piątej” po esperancku?

Je la kvina. Przy zegarze użyj je, a nie -n: la kvinan znaczyłoby „piątego dnia miesiąca”.

#Jak powiedzieć „wpół do czwartej” i „za kwadrans czwarta” po esperancku?

„Wpół do czwartej” (3:30) to la tria kaj duono albo duono antaŭ la kvara, a „za kwadrans czwarta” (3:45) – kvarono antaŭ la kvara. Nie mów duono de la kvara.

#Jak zapisać datę po esperancku?

La 26-a de Julio 1887: dzień jako liczebnik porządkowy, potem de i miesiąc. Na pytanie „kiedy?” dodaj -n: la 26-an de Julio.

#Jak zapytać o wiek po esperancku?

Kiom da jaroj vi havas? albo Kiom vi aĝas? Odpowiedz Mi havas tridek jarojn – „Mam trzydzieści lat.”

#Źródła

• PMEG: Horoj i Datoj
• PMEG: N por tempopunkto i N por mezuro
• PMEG: Ĝis, Antaŭ, Post
• PMEG: Hodiaŭ, hieraŭ, morgaŭ i Ĉi
• ReVo: horo, aĝo, foje, jaro, vespero, noktomezo