Frazoj
Kioma horo estas? Horoj kaj datoj en Esperanto
Horoj estas ordaj numeraloj, do por la horo sufiĉas unu demandvorto, je por la horloĝo kaj -n por la dato.
Por demandi la horon en Esperanto, diru Kioma horo estas? La respondo konsistas el la kaj orda numeralo: Estas la tria. Minutojn oni aldonas per kaj, aŭ oni kalkulas de la plej proksima horo per post kaj antaŭ. Por diri, ke io okazas en certa horo, uzu je la tria. La prononcaj gvidiloj dividas la vortojn en silabojn, kun la akcenta silabo en majuskloj.
Demandi kaj diri la horon
| Frazo | Noto |
|---|---|
| Kioma horo estas? | Demando pri la horo. |
| Estas la tria. | 3:00 |
| Estas la tria horo kaj dek minutoj. | 3:10, plena formo. |
| Estas la tria kaj dek. | 3:10, kutima formo. |
| Je kioma horo vi vekiĝas? – Je la sesa. | Demando pri la horo de vekiĝo kaj la respondo: je 6:00. |
Horoj estas ordaj numeraloj (tria, oka), tial la demandvorto estas kioma: kiom kun la adjektiva finaĵo -a, unu el la tabelvortoj. La vortoj horo kaj minutoj kutime ellasiĝas. ReVo klarigas la logikon: ĉiu horo portas la nomon de la momento, kiam ĝi komenciĝas, do 3:20 estas ankoraŭ „la tria (horo)” kaj dudek minutoj.
Minutoj: kaj, post kaj antaŭ
| Horo | Per kaj | Per post / antaŭ |
|---|---|---|
| 3:10 | la tria kaj dek | dek post la tria |
| 3:15 | la tria kaj dek kvin, la tria kaj kvarono | kvarono post la tria |
| 3:30 | la tria kaj tridek, la tria kaj duono | duono post la tria |
| 3:45 | la tria kaj kvardek kvin | kvarono antaŭ la kvara |
| 3:50 | la tria kaj kvindek | dek antaŭ la kvara |
Por 15 minutoj uzu kvarono, por 30 minutoj duono; por 20 minutoj ne ekzistas speciala vorto (PMEG). Ĉiam post kaj antaŭ, neniam de. Por 8:30 diru la oka kaj duono aŭ duono antaŭ la naŭa; duono post la naŭa estas 9:30. Multaj lingvoj nomas la duonhoron alie; vidu sube la parton pri horoj en via lingvo.
24-hora horloĝo kaj a.m./p.m.
| Horo | Esperanto |
|---|---|
| 12:00 | tagmezo, la dek-dua |
| 15:15 | la dek-kvina kaj dek kvin, la tria kaj dek kvin posttagmeze |
| 21:45 | la dudek-unua kaj kvardek kvin, dek kvin antaŭ la dudek-dua |
| 00:00 | noktomezo, la nula horo |
En la 12-hora sistemo aldonu antaŭtagmeze (atm.) aŭ posttagmeze (ptm.), aŭ tagparton: la oka vespere. Skribe horo en ciferoj ne bezonas la, sed oni ĝin diras: je 19:30 legiĝas je la dek-naŭa kaj tridek.
Tagpartoj
| Vorto | Prononco | Noto | Adverbo „en …” |
|---|---|---|---|
| mateno | ma-TE-no | la unua parto de la tago, post la nokto | matene |
| antaŭtagmezo | an-taŭ-tag-ME-zo | la tempo inter mateno kaj tagmezo | antaŭtagmeze |
| tagmezo | tag-ME-zo | la mezo de la tago, ĉirkaŭ la dek-dua horo | tagmeze |
| posttagmezo | post-tag-ME-zo | la tempo inter tagmezo kaj vespero | posttagmeze |
| vespero | ves-PE-ro | la fino de la tago, antaŭ la nokto | vespere |
| nokto | NOK-to | la malhela parto de la 24 horoj | nokte |
| noktomezo | nok-to-ME-zo | la mezo de la nokto, la nula horo | – |
ReVo rimarkigas, ke la limoj de vespero kaj nokto varias laŭ kulturo kaj loko. La adverba -e signifas „en la …”: Mi laboras matene (mi kutime laboras en la mateno). Por unu certa tago metu la tagan vorton unue: morgaŭ matene, hieraŭ vespere, ĉi-nokte. Pri Bonan matenon! vidu salutojn.
Nun, baldaŭ, malfrue, antaŭ kaj post
| Vorto | Prononco | Noto |
|---|---|---|
| nun / tuj | nun / tuj | en ĉi tiu momento / senprokraste |
| baldaŭ | BAL-daŭ | post mallonga tempo |
| jam / ankoraŭ | jam / an-KO-raŭ | antaŭ tiu momento / ĝis tiu momento kaj plu |
| frue / malfrue | FRU-e / mal-FRU-e | antaŭ la atendita tempo / post la atendita tempo |
Pardonu, ke mi malfruas estas ĝentila pardonpeto pro malfrua alveno. Pri hodiaŭ, hieraŭ kaj morgaŭ vidu tagojn kaj monatojn.
| Frazo | Noto |
|---|---|
| Mi alvenis antaŭ du tagoj. | Antaŭ kaj daŭro montras, kiom da tempo jam pasis. |
| Mi revenos post du tagoj. | Post kaj daŭro montras estontan momenton. |
| la pasintan semajnon / ĉi-jare | la pasinta semajno / la nuna jaro |
Antaŭ kaj daŭro signifas, ke tiom da tempo jam pasis, kaj post kaj daŭro signifas, ke tiom da tempo pasos (PMEG). La verba finaĵo sekvas la tempovorton: Hieraŭ mi laboris, hodiaŭ mi laboras, morgaŭ mi laboros. Hieraŭ, hodiaŭ kaj morgaŭ normale kalkuliĝas de la momento de parolado. Por kalkuli de alia tago, ekzemple en rakonto, diru la antaŭan tagon aŭ la sekvan tagon: Lunde li venis, kaj la sekvan tagon li foriris (do mardon).
Je, dum, ĝis, de … ĝis
| Vorto | Ekzemplo | Noto |
|---|---|---|
| je | La lernejo komenciĝas je la oka. | Tempopunkto sur la horloĝo. |
| dum | Dum tri horoj ni babilis. | Daŭro: la tuta tempo. |
| ĝis | Ni laboras ĝis la sesa. | Limo de la tempo. |
| de … ĝis … | La butiko estas malfermita de la naŭa ĝis la sesa. | Komenco kaj fino. |
| -n, sen vorto | Mi dormis ok horojn. | Daŭro per la akuzativo. |
Daŭron oni esprimas aŭ per dum, aŭ per la akuzativo: dum tri horoj aŭ tri horojn. Ĝis ampleksas sian finpunkton: de lundo ĝis vendredo ampleksas ankaŭ vendredon. Pri limdatoj, preta ĝis vendredo permesas ankaŭ la vendredon mem, dum preta antaŭ vendredo signifas, ke ĝi estas farita antaŭ vendredo (PMEG). Pli en prepozicioj.
Datoj
La baza ŝablono estas la + orda numeralo + de + monato, kun la vorto tago ellasita kaj sen la antaŭ la monato (vidu tagojn kaj monatojn kaj numeralojn).
| Frazo | Noto |
|---|---|
| Kiun daton ni havas hodiaŭ? | Demando pri la dato. |
| Mi venos la 3-an de Majo. | La dato respondas „kiam?”, do la orda numeralo ricevas -n. |
| Zamenhof naskiĝis la 15-an de Decembro 1859. | Dato de naskiĝo de Zamenhof, same kun -n. |
| ĵaŭdon, la 8-an de Oktobro 2026 | Tagnomo kaj dato, kiel en leterkapo. |
| en 1887, la 20-a jarcento, la naŭdekaj jaroj | Jaro, jarcento kaj jardeko. |
Kiam dato respondas „kiam?”, la orda numeralo ricevas -n: la 3-an de Majo. En leterkapo ambaŭ, la tagnomo kaj la dato, ricevas -n. Horoj estas alie: je la tria signifas „en la tria horo”, sed la trian signifus „la trian tagon de la monato”, kaj tial PMEG malkonsilas -n ĉe horoj. PMEG preferas skribitan monaton al ciferoj kiel 9.3.01, kiujn oni legas malsame en malsamaj landoj; se oni bezonas ciferojn, ĝi rekomendas la ISO-formon (1859-12-15).
Aĝo
| Frazo | Noto |
|---|---|
| Kiom da jaroj vi havas? / Kiom vi aĝas? / Kiomjara vi estas? | Tri manieroj demandi pri aĝo. |
| Mi havas tridek jarojn. / Mi aĝas tridek jarojn. | Du manieroj diri la aĝon; jarojn ricevas -n. |
| Mi estas tridekjara. | Adjektivo tridekjara: la nombro kaj jara formas unu vorton. |
Jaroj de aĝo estas mezuro, do ili ricevas -n; en tridekjara la nombro kaj jara kuniĝas en unu adjektivon. PMEG nomas aĝi kun nombro de jaroj moderna esprimo; Zamenhof skribus havis aĝon de tridek jaroj.
Kiom ofte?
| Vorto | Prononco | Noto |
|---|---|---|
| ĉiam / neniam | ĈI-am / ne-NI-am | en ĉiu momento / en neniu momento |
| kutime | ku-TI-me | laŭ kutimo, plej ofte |
| ofte / malofte | OF-te / mal-OF-te | multfoje / malmultfoje |
| kelkfoje, iafoje | kelk-FO-je, i-a-FO-je | ne ĉiam, sed de tempo al tempo |
| ĉiutage / ĉiusemajne | ĉi-u-TA-ge / ĉi-u-se-MAJ-ne | en ĉiu tago / en ĉiu semajno |
| ĉiumonate / ĉiujare | ĉi-u-mo-NA-te / ĉi-u-JA-re | en ĉiu monato / en ĉiu jaro |
| unufoje, dufoje, trifoje | u-nu-FO-je, du-FO-je, tri-FO-je | unu fojon, du fojojn, tri fojojn |
Kombinu ilin por diri oftecon: dufoje semajne (du fojojn en ĉiu semajno), unufoje monate (unu fojon en ĉiu monato). Por kutimo en certa semajntago uzu lunde (kutime lunde) aŭ ĉiun lundon. Foje sola havas en ReVo du sencojn, „iam, unu fojon” kaj „kelkfoje”, do por klareco uzu iam aŭ kelkfoje, fojfoje („de tempo al tempo”).
Horoj kaj datoj en via lingvo kaj en Esperanto
- Duonhoro. Multaj lingvoj nomas la duonhoron per la sekva horo: la germana halb neun, la nederlanda half negen, la sveda halv nio, la pola wpół do dziewiątej kaj la rusa половина девятого signifas 8:30. Parolantoj de tiuj lingvoj facile diras duono de la naŭa por 8:30, sed PMEG diras, ke tio ne taŭgas en Esperanto. Diru la oka kaj duono (8:30) aŭ duono antaŭ la naŭa; duono post la naŭa estas 9:30.
- Ordo de la dato. Skribe 10/8/2026 en Usono signifas la 8-an de Oktobro, sed en Francio kaj multaj aliaj landoj la 10-an de Aŭgusto. Ciferaj datoj estas danĝeraj; skribu la monaton per vortoj (la 8-a de Oktobro 2026) aŭ uzu la ISO-formon 2026-10-08.
- Aĝo per „havi”. En la franca, hispana, itala kaj portugala oni havas jarojn (j'ai trente ans, tengo treinta años, ho trent'anni, tenho trinta anos), same kiel en Mi havas tridek jarojn. En la angla, germana, nederlanda kaj sveda oni estas tiom aĝa (I am thirty, Ich bin dreißig, Ik ben dertig, Jag är trettio). Tradukante laŭvorte, oni facile diras Mi estas tridek jaroj, kio estas eraro; diru Mi havas tridek jarojn aŭ Mi estas tridekjara.
- Tagmezo kaj noktomezo. Tagmezo (la dek-dua horo) kaj noktomezo (la nula horo) estas klaraj, dum la anglaj 12 a.m. kaj 12 p.m. konfuzas multajn. Ankaŭ la 24-hora sistemo evitas la problemon: la dek-dua estas tagmezo, la nula horo noktomezo.
Oftaj demandoj
Kiel oni demandas la horon en Esperanto?
Kioma horo estas? La respondo estas Estas la kaj orda numeralo: Estas la oka. Minutojn aldonu per kaj: Estas la oka kaj dek.
Kiel diri „je la kvina” en Esperanto?
Je la kvina. Por horloĝo uzu je, ne -n: la kvinan signifus „la kvinan tagon de la monato”.
Kiel diri duonon kaj kvaronon en Esperanto?
Tri kaj duono (3:30) estas la tria kaj duono, kaj kvarono antaŭ la kvara (3:45) estas kvarono antaŭ la kvara. Ne diru duono de la kvara.
Kiel skribi daton en Esperanto?
La 26-a de Julio 1887: la ordnumeralo por la tago, poste de kaj la monato. Por „je tiu dato” aldonu -n: la 26-an de Julio.
Kiel demandi pri aĝo en Esperanto?
Kiom da jaroj vi havas? aŭ Kiom vi aĝas? Respondo: Mi havas tridek jarojn.
Fontoj
- Horoj kaj Datoj – PMEG
- N por tempopunkto kaj N por mezuro – PMEG
- Ĝis, Antaŭ, Post – PMEG
- Hodiaŭ, hieraŭ, morgaŭ kaj Ĉi – PMEG
- horo, aĝo, foje, jaro, vespero, noktomezo – ReVo
Se Esperantopedia helpis vin, vi povas subteni ĝin.