Esperantopedia

Jouw accountVriendenBerichtenInstellingenBeheerpaneel

Grammatica

Esperanto deelwoorden: -ant-, -int-, -ont-, -at-, -it-, -ot-

Twee keer drie: de n staat voor de bedrijvende vorm, en a, i, o voor een handeling die bezig is, af is of nog komt.

Bijgewerkt: 5 min. leestijd

Het Esperanto heeft zes achtervoegsels voor deelwoorden: drie bedrijvende (-ant-, -int-, -ont-) en drie lijdende (-at-, -it-, -ot-). De klinker geeft de fase van de handeling aan – a bezig, i afgelopen, o nog niet begonnen – precies zoals bij de werkwoordsuitgangen -as, -is, -os. De letter n wijst op de bedrijvende vorm. Alle zes staan in regel 6 van de 16 regels uit het Fundamento de Esperanto (1905).

Een deelwoord presenteert een handeling als een eigenschap van een persoon of zaak (PMEG). Met de uitgangen -a, -e en -o wordt het een bijvoeglijk naamwoord, een bijwoord of een zelfstandig naamwoord. De zes deelwoordsuffixen worden apart geteld van de 31 gewone achtervoegsels.

De zes deelwoorden in één oogopslag

Bezig (a)Afgelopen (i)Komend (o)
Bedrijvend – doet-ant-: leganta „lezend”-int-: leginta „die gelezen heeft”-ont-: legonta „die gaat lezen”
Lijdend – ondergaat-at-: legata „die gelezen wordt”-it-: legita „gelezen, uitgelezen”-ot-: legota „die gelezen gaat worden”
ivoltooidavoortdurendoaanstaand

Met -a, -e en -o

Suffix-a (bijvoeglijk naamwoord)-e (bijwoord)-o (persoon)
-ant-leganta „lezend”legante „al lezend”leganto „een lezer”
-int-leginta „die gelezen heeft”leginte „na gelezen te hebben”leginto „iemand die gelezen heeft”
-ont-legonta „die gaat lezen”legonte „op het punt van lezen”legonto „iemand die gaat lezen”
-at-legata „die gelezen wordt”legate „terwijl het gelezen wordt”legato „iemand die gelezen wordt”
-it-legita „(al) gelezen”legite „nadat het gelezen was”legito „iemand die gelezen is”
-ot-legota „die gelezen gaat worden”legote „op het punt gelezen te worden”legoto „iemand die gelezen gaat worden”

De -a-vormen beschrijven een zelfstandig naamwoord en komen ermee overeen zoals elk bijvoeglijk naamwoord: la dormanta infano – „het slapende kind”; la skribitaj leteroj – „de geschreven brieven”.

De -e-vormen beschrijven wat het onderwerp van de zin tegelijk met, vóór of na de hoofdhandeling doet. Zie ook bijwoorden.

  • Legante, mi lernas. – „Al lezend leer ik.”
  • Fininte la laboron, li foriris. – „Nadat hij het werk had afgemaakt, ging hij weg.”

De -o-vormen noemen een persoon: lernanto „leerling” (iemand die leert), parolanto „spreker”, mortinto „overledene”, kaptito „gevangene” (iemand die gevangen is genomen). Ook de naam van de taal is er zo een: esper·ant·o „iemand die hoopt”. Zamenhof publiceerde zijn eerste boek in 1887 onder het pseudoniem Doktoro Esperanto (zie Zamenhof).

Fase, geen kloktijd

Deelwoorden laten zien waar de handeling staat ten opzichte van het hoofdwerkwoord, niet ten opzichte van nu (PMEG). Vergelijk:

  • La letero estis skribata en la paŭzo. – „De brief werd in de pauze geschreven.” (het schrijven was nog bezig)
  • La letero estis skribita en la paŭzo. – „De brief was in de pauze geschreven.” (toen al af)

Voor Nederlandstaligen: -end en gelezen

Het Nederlandse onvoltooid deelwoord op -end (lopend, lezend) komt overeen met -ant-: „een slapend kind” is dormanta infano. Het voltooid deelwoord (gelezen, gekomen) dekt in het Esperanto twee vormen, en dat is de valkuil:

NederlandsEsperantoWaarom
het gelezen boekla legita librolijdend: het boek is gelezen (-it-)
de aangekomen reizigerla alveninta vojaĝantobedrijvend: de reiziger is aangekomen (-int-)
het boek wordt gelezenLa libro estas legata.„worden” + deelwoord is esti + -at-
het boek is gelezenLa libro estas legita.„zijn” + deelwoord is esti + -it-

Het Nederlandse voltooid tegenwoordige tijd („ik heb gegeten”) wordt in het Esperanto meestal gewoon mi manĝis. De samengestelde vorm mi estas manĝinta benadrukt dat de handeling nu af is.

Samengestelde tijden: esti + deelwoord

Een vorm van esti „zijn” plus een deelwoord geeft nauwkeuriger tijden. Verander estas in estis, estos, estus of estu om de hele vorm in de tijd te verschuiven. De eenvoudige tijden staan bij de werkwoorden.

EsperantoBetekenis
Mi estas manĝinta.„Ik heb gegeten (ik ben klaar met eten).”
Mi estis manĝinta, kiam li venis.„Ik had gegeten toen hij kwam.”
Mi estos manĝinta.„Ik zal gegeten hebben.”
Mi estis manĝanta.„Ik was aan het eten.”
Mi estas manĝonta.„Ik sta op het punt te eten.”
Mi estus manĝinta.„Ik zou gegeten hebben.”
La pomo estas manĝata.„De appel wordt gegeten.”
La pomo estas manĝita.„De appel is opgegeten.”
La pomo estos manĝita.„De appel zal zijn opgegeten.”
La pomo estas manĝota.„De appel gaat gegeten worden.”

De lijdende vorm is esti plus een lijdend deelwoord. Wie de handeling uitvoert, volgt na de: La letero estis skribita de Petro – „De brief is door Peter geschreven”. Let op: het Nederlandse „door” is hier de, niet tra. Als de verkeerd begrepen kan worden, is fare de duidelijker.

Volgens het PMEG zijn de eenvoudige uitgangen -as, -is, -os, -us, -u meestal te verkiezen: Mi manĝis „ik at, ik heb gegeten” voldoet vaak net zo goed als Mi estis manĝinta. Zamenhof gebruikte nooit samengesmolten vormen als manĝintas voor estas manĝinta. Het PMEG vindt ze logisch maar moeilijk te begrijpen; alleen een paar, zoals sciintus „zou hebben geweten”, worden enigszins gebruikt.

De ata/ita-kwestie

In de jaren vijftig en het begin van de jaren zestig discussieerden Esperanto-schrijvers over de lijdende deelwoorden. Eén groep, de atistoj, zag de klinkers vooral als tijdsaanduiding. Voor een lang geleden gebouwd huis schreven zij La domo estis konstruata – „Het huis werd gebouwd”.

De andere groep, de itistoj, zag ze als aspect: -it- voor een voltooide handeling, dus La domo estis konstruita. Op 25 november 1967 besliste de Academie van Esperanto met 26 van de 31 stemmen dat de deelwoorden aspect uitdrukken. Ze voegde eraan toe dat alleen deze lezing past bij het gebruik van Zamenhof.

In 1989 bevestigde de Academie het besluit. Ze noemde de aspectlezing de oudere, meer literaire en fundamentele. Moderne naslaggrammatica's, zoals het PMEG, beschrijven de deelwoorden in deze termen: bezig, afgelopen, nog niet begonnen.

Voorbeelden in zinnen

  • La dormanta bebo ne aŭdis la bruon. – „De slapende baby hoorde het lawaai niet.”
  • Ŝi rigardis la falantan neĝon. – „Ze keek naar de vallende sneeuw.”
  • Mi trovis la perditan ŝlosilon sub la lito. – „Ik vond de verloren sleutel onder het bed.”
  • Ni renkontiĝos la venontan semajnon. – „We zullen elkaar komende week ontmoeten.”
  • Promenante en la parko, mi renkontis malnovan amikon. – „Al wandelend in het park ontmoette ik een oude vriend.”
  • Manĝinte, ni iris promeni. – „Nadat we gegeten hadden, gingen we wandelen.”
  • La parolanto dankis la aŭskultantojn. – „De spreker bedankte de luisteraars.”
  • La domo estis konstruita antaŭ cent jaroj. – „Het huis werd honderd jaar geleden gebouwd.”
  • La ponto estas ankoraŭ konstruata. – „De brug wordt nog steeds gebouwd.”

Veelgestelde vragen

Wat is het verschil tussen -ata en -ita?

-Ata beschrijft een handeling die bezig is, -ita een handeling die af is. La pordo estas fermata betekent „de deur wordt gesloten”; la pordo estas fermita betekent „de deur is dicht”.

Hoe maak je de lijdende vorm in het Esperanto?

Gebruik esti met een lijdend deelwoord: La libro estas legata – „Het boek wordt gelezen”. De uitvoerder volgt na de (of fare de).

Wat betekent het woord „Esperanto”?

Het is de zelfstandignaamwoordvorm van het bedrijvende onvoltooid deelwoord van esperi „hopen”: esper·ant·o, „iemand die hoopt”. Het komt van Zamenhofs pseudoniem Doktoro Esperanto (1887).

Heb ik samengestelde tijden als estas manĝinta nodig?

Zelden. De eenvoudige vormen -as, -is, -os dekken de meeste behoeften; samengestelde tijden helpen als de precieze fase van een handeling ertoe doet.

Wat betekent een deelwoord met -e?

Het beschrijft een handeling van het onderwerp die bij de hoofdhandeling hoort: Fininte, li foriris – „Toen hij klaar was, ging hij weg”.

Bronnen

Als Esperantopedia je heeft geholpen, kun je het steunen.