Lekcja esperanto 1: powitania, alfabet i wymowa

Q: Jak powiedzieć „Nazywam się…” po esperancku?

Najprościej Mi estas Ana – „Jestem Ana”. Usłyszysz też Mi nomiĝas Ana – „Nazywam się Ana” – i Mia nomo estas Ana – „Moje imię to Ana”.

W pierwszej lekcji nauczysz się czytać po esperancku na głos, witać się i żegnać oraz przedstawiać. Poznasz zaimki osobowe mi, vi, li, ŝi i czasownik estas – „jestem, jest, jesteśmy…” – który ma tę samą formę dla każdej osoby. Jeśli esperanto jest dla ciebie zupełnie nowe, najpierw przeczytaj pięć reguł wymowy w części „Gramatyka”, a potem wróć do dialogu.

Dialog

Ana mieszka w São Paulo w Brazylii, a Tomo w Krakowie w Polsce. Oboje właśnie dołączyli do internetowej grupy rozmówek esperanckich, którą prowadzi Juma z Kenii.

Esperanto	Polski
Juma: Saluton al ĉiuj! Mi estas Juma. Mi estas el Kenjo.	Cześć wszystkim! Jestem Juma. Jestem z Kenii.
Ana: Saluton, Juma! Mi estas Ana. Mi estas el Brazilo.	Cześć, Juma! Jestem Ana. Jestem z Brazylii.
Tomo: Bonan tagon! Mi estas Tomo. Mi estas el Pollando.	Dzień dobry! Jestem Tomo. Jestem z Polski.
Juma: Bonvenon, Ana kaj Tomo! Kiel vi fartas?	Witajcie, Ana i Tomo! Jak się macie?
Ana: Bone, dankon. Kaj vi?	Dobrze, dziękuję. A ty?
Juma: Tre bone, dankon!	Bardzo dobrze, dziękuję!
Tomo: Mi fartas bone, sed mi estas iom nervoza. Mi estas komencanto.	Mam się dobrze, ale jestem trochę zdenerwowany. Jestem początkujący.
Ana: Ankaŭ mi estas komencanto!	Ja też jestem początkująca!
Juma: Ne gravas. Ĉi tie ni ĉiuj estas amikoj.	To nie szkodzi. Tutaj wszyscy jesteśmy przyjaciółmi.
Tomo: Dankon, Juma. Saluton, Ana!	Dziękuję, Juma. Cześć, Ana!
Ana: Saluton, Tomo! Ĝis lundo?	Cześć, Tomo! Do poniedziałku?
Juma: Jes, ĝis lundo! Ĝis revido, amikoj!	Tak, do poniedziałku! Do widzenia, przyjaciele!
Tomo: Ĝis revido!	Do widzenia!

Przeczytaj każdą kwestię dwa razy na głos. Akcent pada na przedostatnią sylabę, dokładnie jak po polsku: sa-LU-ton, bon-VE-non, ko-men-CAN-to.

Imiona często zachowują własną pisownię i wymowę: Juma to imię suahilijskie, wymawiane „DŻU-ma”, chociaż esperancka litera j brzmi jak polskie „j”.

Nowe słowa

Esperanto	Polski	Uwagi
saluton	cześć	powitanie o każdej porze dnia
bonan tagon	dzień dobry	bardziej oficjalne niż saluton
bonvenon	witaj, witajcie
ĝis revido	do widzenia	dosłownie „do ponownego zobaczenia”; krótko: ĝis!
mi	ja	zaimek
vi	ty, wy; Pan, Pani	jedna osoba lub wiele
li	on	zaimek
ŝi	ona	zaimek
ni	my	zaimek
estas	jestem, jesteś, jest, jesteśmy, jesteście, są	czas teraźniejszy od esti „być”
farti	czuć się (o zdrowiu), mieć się	Kiel vi fartas? „Jak się masz?”
el	z (od środka)	el Brazilo „z Brazylii”
al	do, ku	Saluton al ĉiuj! „Cześć wszystkim!”
ĉiuj	wszyscy	ni ĉiuj „my wszyscy”
nervoza	zdenerwowany
kaj	i	czytaj jak „kaj” w „kajak”
sed	ale
kiel	jak	słowo pytające (lekcja 7)
bone	dobrze	przysłówek
tre	bardzo
iom	trochę, nieco
dankon	dziękuję
ankaŭ	też, także	ankaŭ mi „ja też”
jes	tak
komencanto	początkujący	od komenci „zaczynać”
amiko	przyjaciel, kolega	liczba mnoga amikoj (lekcja 2)
ĉi tie	tutaj, tu
ne gravas	to nie szkodzi, to nieważne	dosłownie „(to) nie jest ważne”

Gramatyka

Wymowa w pięciu regułach

Pisownia esperanta jest fonetyczna: gdy znasz te pięć reguł, odczytasz każde słowo na głos. Pełną tabelę liter znajdziesz na stronie alfabet i wymowa.

Jedna litera – jeden dźwięk. Każda litera jest wymawiana, a żadna nie jest niema.
Pięć czystych samogłosek. a, e, i, o, u brzmią jak polskie a, e, i, o, u. Nie ma samogłosek nosowych: en czytaj „en”, nie „ę”.
Kilka liter różni się od polskich. Dla Polaka to akurat łatwe – zobacz tabelę poniżej.
Akcent pada na przedostatnią samogłoskę. SA-lu-ton jest błędem; mów sa-LU-ton. Ta sama reguła działa w każdym słowie: BO-ne, es-pe-RAN-to, KI-el.
aj, ej, oj, uj, aŭ, eŭ to po jednej sylabie. Kaj brzmi jak „kaj” w „kajak”, a ankaŭ to AN-kaŭ – aŭ jak w polskim „auto”.

Słowa z dialogu: zaznaczono sylabę akcentowaną

saluton: sa-LU-ton/saˈlu.ton/

bonvenon: bon-VE-non/bonˈve.non/

komencanto: ko-men-CAN-to/ko.menˈtsan.to/

Esperanto: es-pe-RAN-to/es.peˈran.to/

kiel: KI-el/ˈki.el/

Litera	Brzmi jak	Przykład
c	c w „cały”	komencanto – „początkujący”
ĉ	cz w „czas” (nie „ć”!)	ĉi tie – „tutaj”
g	g w „góra” (zawsze twarde)	gravas – „jest ważne”
ĝ	dż w „dżem”	ĝis – „do, aż do”
ĥ	ch w „chór”	ĥoro – „chór” (rzadka litera)
j	j w „jak”	jes – „tak”
ĵ	ż (rz) w „żaba”	ĵurnalo – „gazeta”
r	wibrujące r, jak w „rok”	revido – „ponowne zobaczenie”
s	s w „sok” (zawsze bezdźwięczne, także przed i)	estas – „jest”
ŝ	sz w „szafa”	ŝi – „ona”
ŭ	ł w „łata” (po a lub e)	ankaŭ – „też”
v	w w „woda”	vi – „ty”

Wskazówka dla Polaków. Wymowa esperanta jest dla Polaka wyjątkowo przyjazna: pięć z sześciu liter z daszkiem to nasze „cz, dż, ch, ż, sz”, a ŭ to nasze „ł”. Uważaj na trzy rzeczy. Po pierwsze, ĉ to „cz”, nie „ć”: ĉu czytamy „czu”, nie „ću”. Po drugie, litera v brzmi jak polskie „w”, więc vi to „wi”. Po trzecie, w polszczyźnie „i” zmiękcza poprzednią spółgłoskę („ni”, „si”, „ci” czytamy jak „ńi”, „śi”, „ći”), a w esperanto zmiękczeń nie ma: ni, si, ci to twarde n, s, c i dopiero potem i.

Zaimki osobowe

Esperanto ma siedem podstawowych zaimków osobowych (ósmy, oni „się, ludzie”, poznasz w lekcji 10). Nigdy nie zmieniają się ze względu na grzeczność: vi znaczy „ty” dla przyjaciela, nieznajomego i całej grupy, więc nie ma osobnych słów na „Pan” i „Pani”. Pełny opis znajdziesz na stronie o zaimkach.

Esperanto	Polski
mi	ja
vi	ty, wy (także Pan, Pani)
li	on
ŝi	ona
ĝi	ono (rzecz, zwierzę)
ni	my
ili	oni, one

Uwaga: polskie „oni” to ili. Esperanckie oni jest fałszywym przyjacielem i znaczy „się, ludzie” – poznasz je w lekcji 10.

Jedna forma czasownika dla wszystkich: estas

Czasownik „być” to esti. W czasie teraźniejszym brzmi estas dla każdej osoby – nie musisz pamiętać „jestem, jesteś, jest, jesteśmy, jesteście, są”. Tak samo jest z każdym czasownikiem esperanta, co zobaczysz w lekcji 4 i na stronie o czasownikach.

Esperanto	Polski
Mi estas Ana.	Jestem Ana.
Vi estas komencanto.	Jesteś początkujący.
Li estas el Pollando.	On jest z Polski.
Ŝi estas el Brazilo.	Ona jest z Brazylii.
Ni estas amikoj.	Jesteśmy przyjaciółmi.
Ili estas el Kenjo.	Oni są z Kenii.

Po polsku często pomijamy zaimek („Jestem Ana”), bo końcówka mówi, kto działa. W esperanto estas tego nie zdradza, więc zaimek jest obowiązkowy: Mi estas Ana, nie samo Estas Ana.

Rodzajnika nieokreślonego nie ma, tak jak w polskim: Mi estas komencanto znaczy „Jestem początkującym”. Esperanto ma za to rodzajnik określony la, którego polszczyzna nie zna – poznasz go w lekcji 2.

Powitania na każdą okazję

Esperanto	Polski	Kiedy
Saluton!	Cześć!	o każdej porze
Bonan matenon!	Dzień dobry!	rano
Bonan tagon!	Dzień dobry!	w ciągu dnia, trochę oficjalnie
Bonan vesperon!	Dobry wieczór!	wieczorem
Bonan nokton!	Dobranoc!	przed snem
Ĝis revido! / Ĝis!	Do widzenia! / Cześć!	na pożegnanie
Ĝis lundo!	Do poniedziałku!	ĝis + określenie czasu

Końcówka -n w saluton i bonan tagon nie jest ozdobą: obie formy to skróty całych zdań – bonan tagon od „życzę ci dobrego dnia”, saluton od „daję ci pozdrowienie”. Poznasz ją w lekcji 5. Więcej powitań znajdziesz w artykule jak powiedzieć „cześć” po esperancku.

Ćwiczenia

Kącik kulturalny

Esperanto ma urodziny: 26 lipca 1887 roku. Tego dnia okulista Ludwik Zamenhof wydał w Warszawie pierwszy podręcznik języka, napisany po rosyjsku i podpisany Doktoro Esperanto – „Doktor Mający Nadzieję”. Wkrótce sam język zaczęto nazywać Esperanto, od tego pseudonimu. Polskie wydanie podręcznika ukazało się jeszcze w tym samym roku, we wrześniu. Co działo się potem, przeczytasz w historii esperanta.

Częste pytania

Czy mogę pisać ĉ, ĝ i ŝ na zwykłej klawiaturze?

Tak. Najpopularniejszy sposób to system x: napisz cx dla ĉ, gx dla ĝ, sx dla ŝ i ux dla ŭ. Ćwiczenia w tym kursie zamieniają je na bieżąco.

Czy vi jest formalne, czy nieformalne?

I jedno, i drugie. Vi znaczy „ty” dla jednej osoby i „wy” dla wielu, wobec przyjaciela i nieznajomego; zastępuje też „Pan” i „Pani”. Osobna, nieformalna forma liczby pojedynczej, ci, istnieje w teorii, ale prawie nikt jej nie używa.

Jak powiedzieć „Nazywam się…” po esperancku?

Najprościej Mi estas Ana – „Jestem Ana”. Usłyszysz też Mi nomiĝas Ana – „Nazywam się Ana” – i Mia nomo estas Ana – „Moje imię to Ana”.

#Dialog

#Nowe słowa

#Gramatyka

#Wymowa w pięciu regułach

#Zaimki osobowe

#Jedna forma czasownika dla wszystkich: estas

#Powitania na każdą okazję

#Ćwiczenia

#Kącik kulturalny

#Częste pytania

#Czy mogę pisać ĉ, ĝ i ŝ na zwykłej klawiaturze?

#Czy vi jest formalne, czy nieformalne?

#Jak powiedzieć „Nazywam się…” po esperancku?

#Źródła