Saluton kursu
Esperanto dersi 1: selamlaşma, alfabe ve telaffuz
Beş telaffuz kuralı, yedi zamir ve tek bir fiil biçimi – selam vermek ve kendinizi tanıtmak için bu kadarı yeter.
Her seferinde tek bir şey: diyalog satır satır, yeni kelimeler ses ve resimlerle, her ekranda bir alıştırma.
52 kelime18 alıştırma~21 dk
Bu ilk derste Esperanto’yu yüksek sesle okumayı, selamlaşıp vedalaşmayı ve kendinizi tanıtmayı öğreneceksiniz. Kişi zamirleri mi, vi, li, ŝi ile ve her kişi için aynı kalan estas fiiliyle tanışacaksınız; estas, Türkçedeki “-im, -sin, -dir” eklerinin karşılığıdır. Esperanto’yu hiç duymadıysanız önce Dil bilgisi bölümündeki beş telaffuz kuralını okuyun, sonra diyaloğa dönün.
Diyalog
Ana, Brezilya’nın São Paulo kentinde yaşıyor. Tomo, Polonya’nın Krakov kentinde yaşıyor. İkisi de Kenyalı Juma’nın yönettiği çevrim içi bir Esperanto sohbet grubuna yeni katıldı.
| Esperanto | Türkçe |
|---|---|
| Juma: Saluton al ĉiuj! Mi estas Juma. Mi estas el Kenjo. | Herkese merhaba! Ben Juma. Kenya’danım. |
| Ana: Saluton, Juma! Mi estas Ana. Mi estas el Brazilo. | Merhaba Juma! Ben Ana. Brezilya’danım. |
| Tomo: Bonan tagon! Mi estas Tomo. Mi estas el Pollando. | İyi günler! Ben Tomo. Polonya’danım. |
| Juma: Bonvenon, Ana kaj Tomo! Kiel vi fartas? | Hoş geldiniz Ana ve Tomo! Nasılsınız? |
| Ana: Bone, dankon. Kaj vi? | İyiyim, teşekkürler. Ya sen? |
| Juma: Tre bone, dankon! | Çok iyiyim, teşekkürler! |
| Tomo: Mi fartas bone, sed mi estas iom nervoza. Mi estas komencanto. | İyiyim ama biraz gerginim. Yeni başlayan biriyim. |
| Ana: Ankaŭ mi estas komencanto! | Ben de yeni başlıyorum! |
| Juma: Ne gravas. Ĉi tie ni ĉiuj estas amikoj. | Önemli değil. Burada hepimiz arkadaşız. |
| Tomo: Dankon, Juma. Saluton, Ana! | Teşekkürler Juma. Merhaba Ana! |
| Ana: Saluton, Tomo! Ĝis lundo? | Merhaba Tomo! Pazartesi görüşür müyüz? |
| Juma: Jes, ĝis lundo! Ĝis revido, amikoj! | Evet, pazartesi görüşürüz! Görüşmek üzere arkadaşlar! |
| Tomo: Ĝis revido! | Görüşmek üzere! |
Her satırı iki kez yüksek sesle okuyun. Sondan bir önceki heceyi vurgulayın: sa-LU-ton, bon-VE-non, ko-men-CAN-to (buradaki c “ts” diye okunur).
Adlar çoğu zaman kendi yazılışını ve okunuşunu korur: Juma Svahili dilinde bir addır ve Esperanto’daki j harfi “y” okunsa da “Cuma” diye söylenir.
Yeni kelimeler
| Esperanto | Türkçe | Notlar |
|---|---|---|
| saluton | merhaba, selam | günün her saatinde kullanılır |
| bonan tagon | iyi günler, merhaba | saluton’dan daha resmî |
| bonvenon | hoş geldiniz | |
| ĝis revido | görüşmek üzere, hoşça kalın | kelimesi kelimesine “yeniden görüşmeye kadar”; kısaca: ĝis! |
| mi | ben | zamir; Türkçedeki soru eki “mi” ile karıştırmayın |
| vi | sen, siz | bir ya da birden çok kişi |
| li | o (erkek) | zamir |
| ŝi | o (kadın) | zamir |
| ni | biz | zamir |
| estas | -im, -sin, -dir (“olmak”) | esti “olmak” fiilinin şimdiki zamanı |
| farti | (sağlık ve keyif bakımından) olmak, kendini hissetmek | Kiel vi fartas? “Nasılsınız?” |
| el | -den, -dan (bir yerin içinden) | el Brazilo “Brezilya’dan” |
| al | -e, -a (bir yere ya da kişiye doğru) | Saluton al ĉiuj! “Herkese merhaba!” |
| ĉiuj | herkes, hepsi | ni ĉiuj “hepimiz” |
| nervoza | gergin, tedirgin | |
| kaj | ve | “kay” diye okunur |
| sed | ama, fakat | |
| kiel | nasıl | soru kelimesi (7. ders) |
| bone | iyi (biçimde) | zarf |
| tre | çok | |
| iom | biraz | |
| dankon | teşekkürler, sağ olun | |
| ankaŭ | de, da; dahi | ankaŭ mi “ben de” |
| jes | evet | |
| komencanto | yeni başlayan, acemi | komenci “başlamak” fiilinden |
| amiko | arkadaş, dost | çoğulu amikoj (2. ders) |
| ĉi tie | burada | |
| ne gravas | önemli değil, fark etmez | kelimesi kelimesine “(bu) önemli değil”; Türkçedeki kalıpla aynı |
Dil bilgisi
Beş kuralda telaffuz
Esperanto’nun yazımı fonetiktir: bu beş kuralı öğrendiğinizde her kelimeyi yüksek sesle okuyabilirsiniz. Harflerin tam tablosu alfabe ve telaffuz sayfasındadır.
- Her harf tek bir ses. Türkçede olduğu gibi her harf okunur; okunmayan harf yoktur.
- Beş saf ünlü. a, e, i, o, u Türkçedeki a, e, i, o, u gibi okunur. Esperanto’da ı, ö ve ü yoktur: i her zaman “i”, u her zaman “u”dur.
- Birkaç harf Türkçeden farklıdır. Aşağıdaki tabloyu öğrenin; en çok c, ĝ ve j harflerine dikkat edin.
- Sondan bir önceki ünlüyü vurgulayın. SA-lu-ton yanlıştır; sa-LU-ton deyin. Aynı kural her kelimede geçerlidir: BO-ne, es-pe-RAN-to, KI-el. Türkçede vurgu çoğu kelimede son hecede olduğu için alışkanlıkla “sa-lu-TON” ya da “es-pe-ran-TO” demeyin.
- aj, ej, oj, uj, aŭ, eŭ birer hecedir. Kaj “kay” gibi, ankaŭ ise AN-kaŭ diye iki hecede okunur.
| Harf | Okunuşu | Örnek |
|---|---|---|
| c | “ts” (Türkçedeki c gibi değil) | komencanto – “yeni başlayan” |
| ĉ | Türkçedeki ç | ĉi tie – “burada” |
| g | Türkçedeki g, “gaz”daki gibi (her zaman) | gravas – “önemlidir” |
| ĝ | Türkçedeki c, “cam”daki gibi | ĝis – “-e kadar” |
| ĥ | Almancadaki “Bach” kelimesindeki ch | ĥoro – “koro” (seyrek bir harf) |
| j | Türkçedeki y | jes – “evet” |
| ĵ | Türkçedeki j, “jüri”deki gibi | ĵurnalo – “gazete” |
| r | Türkçedeki r, dilin ucuyla | revido – “yeniden görüşme” |
| s | Türkçedeki s, asla “z” değil | estas – “-dir” |
| ŝ | Türkçedeki ş | ŝi – “o (kadın)” |
| ŭ | kısa bir “u”, İngilizcedeki w gibi (a ya da e’den sonra) | ankaŭ – “de, da” |
Türkçe konuşanlar için ipucu. ĉ, ĝ, ŝ, ĵ harfleri Türkçedeki ç, c, ş ve j’dir; bu yüzden Esperanto okumak size kolay gelecek. Üç noktaya dikkat edin. Birincisi, c harfi Türkçedeki c değil, “ts” sesidir; Türkçedeki c sesi Esperanto’da ĝ ile yazılır: komencanto “ko-men-TSAN-to”, ĝis “cis”. İkincisi, j “y” okunur: jes “yes”, kaj “kay”; Türkçedeki j sesi için ĵ kullanılır. Üçüncüsü, h Türkçedeki gibi her zaman açıkça okunur, ĥ ise ondan daha sert, boğazın arkasından sürtünerek çıkan bir sestir (Almanca “Bach”taki ch gibi). Esperanto’da ğ yoktur ve g her zaman “gaz”daki g’dir.
Kişi zamirleri
Esperanto’da yedi temel kişi zamiri vardır (genel olarak “insanlar” anlamındaki oni 10. derste gelecek). Kibarlığa göre değişmezler: vi bir arkadaşa “sen”, bir yabancıya “siz”, bütün bir gruba da “siz” demektir. Bkz. zamirler bölümü.
| Esperanto | Türkçe |
|---|---|
| mi | ben |
| vi | sen, siz (bir ya da birden çok kişi) |
| li | o (erkek) |
| ŝi | o (kadın) |
| ĝi | o (hayvan, nesne) |
| ni | biz |
| ili | onlar |
Türkçedeki tek “o” zamiri Esperanto’da üçe ayrılır: erkek için li, kadın için ŝi, hayvan ve nesne için ĝi. Çoğulda ise herkes için tek kelime vardır: ili “onlar”. Bir de yanıltıcı benzerliğe dikkat: Esperanto’daki mi “ben” demektir, Türkçedeki soru eki “mi” değildir; Esperanto’da soruyu ĉu kurar (7. ders).
Herkes için tek fiil biçimi: estas
“Olmak” fiili esti’dir. Şimdiki zamanda her kişi için estas olur: “-im, -sin, -dir” gibi kişiye göre değişen ekleri ezberlemeniz gerekmez. Bu, her Esperanto fiili için geçerlidir; bunu 4. derste ve fiiller sayfasında göreceksiniz.
| Esperanto | Türkçe |
|---|---|
| Mi estas Ana. | Ben Ana’yım. |
| Vi estas komencanto. | Sen yeni başlayan birisin. |
| Li estas el Pollando. | O (erkek) Polonya’dan. |
| Ŝi estas el Brazilo. | O (kadın) Brezilya’dan. |
| Ni estas amikoj. | Biz arkadaşız. |
| Ili estas el Kenjo. | Onlar Kenya’dan. |
Türkçe konuşanların ilk tuzağı burada: Türkçede “olmak” çoğu zaman bir ektir ya da hiç söylenmez (“Öğretmenim”, “O Brezilya’dan”). Esperanto’da ise estas ayrı bir kelimedir ve atlanamaz: “Öğretmenim” Mi estas instruisto olur, Mi instruisto değil.
Esperanto’da “bir” anlamında bir tanımlık yoktur: Mi estas komencanto “Ben (bir) yeni başlayanım” demektir. Türkçedeki bu “bir”i unu ile çevirmeyin; unu yalnızca sayı olan “bir”dir. Esperanto’da yalnızca belirli tanımlık la vardır; onu 2. derste öğreneceksiniz.
Her duruma göre selamlaşma
| Esperanto | Türkçe | Ne zaman |
|---|---|---|
| Saluton! | Merhaba! Selam! | her zaman |
| Bonan matenon! | Günaydın! | sabah |
| Bonan tagon! | İyi günler! | gün içinde, biraz resmî |
| Bonan vesperon! | İyi akşamlar! | akşam |
| Bonan nokton! | İyi geceler! | yatarken |
| Ĝis revido! / Ĝis! | Görüşmek üzere! / Görüşürüz! | ayrılırken |
| Ĝis lundo! | Pazartesi görüşürüz! | ĝis + bir zaman |
Hem saluton hem de bonan tagon sonundaki -n süs değildir: ikisi de tam bir cümlenin kısaltmasıdır. Bonan tagon “(Size) iyi bir gün (dilerim)”, saluton ise “(Size) bir selam (veririm)” cümlesinden kalmıştır. Türkçedeki “İyi günler” de aslında “İyi günler dilerim” cümlesinin kısaltmasıdır; Esperanto söylenmeyen fiilin nesnesini -n ile gösterir. Bu eki 5. derste öğreneceksiniz. Daha fazla selamlaşma için bkz. Esperanto’da selamlaşma.
Alıştırmalar
Kültür köşesi
Esperanto’nun bir doğum günü var: 26 Temmuz 1887. O gün göz doktoru Ludwik Zamenhof, dilin ilk ders kitabını Varşova’da yayımladı. Kitap Rusça yazılmıştı ve Doktoro Esperanto – “Umut Eden Doktor” – imzasını taşıyordu. Kısa süre sonra insanlar dilin kendisine de bu takma ada göre Esperanto demeye başladı. Türkçe için bilinen erken eserlerden biri, A. Fevzi’nin “Esperantoca-Türkçe Kamus” adlı sözlüğüdür; 1907’de, o zaman Osmanlı topraklarında olan Bağdat’ta basıldı. Sonrasını Esperanto’nun tarihi sayfasında okuyun.
Sık sorulan sorular
Normal bir klavyeyle ĉ, ĝ ve ŝ yazabilir miyim?
Evet. En yaygın çözüm x sistemidir: ĉ için cx, ĝ için gx, ŝ için sx, ŭ için ux yazın. Bu kurstaki alıştırmalar siz yazarken bunları dönüştürür. Türkçe klavyedeki ç, ğ ve ş harflerini kullanmayın: bunlar Esperanto’nun ĉ, ĝ ve ŝ harflerinden farklı harflerdir ve alıştırmalar onları doğru saymaz.
Vi “sen” mi, “siz” mi?
İkisi de. Vi bir ya da birden çok kişi için, bir arkadaş için de bir yabancı için de kullanılır; yani hem “sen” hem “siz” demektir. Ayrı bir samimi tekil biçim olan ci kuramda vardır ama neredeyse hiç kullanılmaz.
Esperanto’da “Benim adım…” nasıl denir?
En basit yol Mi estas Ana – “Ben Ana’yım”. Mi nomiĝas Ana – “Adım Ana” (kelimesi kelimesine “Ana diye adlandırılırım”) ve Mia nomo estas Ana – “Benim adım Ana” – biçimlerini de duyarsınız.
Kaynaklar
- PMEG: Bazaj elparolaj reguloj (telaffuz ve vurgu)
- PMEG: Literoj (alfabe)
- PMEG: Personaj pronomoj (kişi zamirleri, vi ve ci)
- PMEG: Mallongigitaj frazoj (Saluton!, Bonan tagon!)
- Fundamento de Esperanto – İngilizce dil bilgisi (1905)
- Wikipedia: Unua Libro (İngilizce)
- Wikipedia: L. L. Zamenhof (İngilizce)
- Sevda Kaman, Osmanlı Matbuatında Yapma Diller, Türkiyat Mecmuası 32(2), 2022 (kaynakçada: A. Fevzi, Esperantoca-Türkçe Kamus, Bağdat, 1907)
- Ali Çağan Kaya, La forgesita historio de Esperanto en Türkiye (Esperanto dilinde)
Esperantopedia işinize yaradıysa ona destek olabilirsiniz.