Rozmówki
Przysłowia esperanckie z tłumaczeniem i znaczeniem
Klasyczne przysłowia esperanckie w oryginalnym brzmieniu, z dosłownym tłumaczeniem i znanymi polskimi przysłowiami o podobnym sensie.
Proverbaro Esperanta to zbiór około 2630 przysłów i powiedzeń, który L. L. Zamenhof ułożył po esperancku i wydał w 1910 roku. Oparł go na zbiorze swojego ojca, Marka Zamenhofa, zebranym po rosyjsku, polsku, francusku i niemiecku. Poniżej 32 z nich, pogrupowane tematycznie, każde z dosłownym tłumaczeniem i – tam, gdzie jest znane – odpowiadającym mu polskim przysłowiem.
Przysłowia esperanckie według tematów
Brzmienie i pisownia pochodzą z wydań z 1910 i 1925 roku; apostrof w Temp' zastępuje opuszczone -o. Polskie odpowiedniki mają podobny sens, ale nie są tłumaczeniem słowo w słowo; „–” oznacza, że nie znamy powszechnie znanego polskiego przysłowia o takim sensie. Zwroty na co dzień znajdziesz w podstawowych zwrotach.
Praca i pieniądze
| Esperanto | Znaczenie dosłowne | Polski odpowiednik |
|---|---|---|
| Komenco bona — laboro duona. | Dobry początek to połowa pracy. | Dobry początek – połową roboty. |
| Sen laboro ne venas oro. | Bez pracy nie przychodzi złoto. | Bez pracy nie ma kołaczy. |
| Kiu amas la liton, ne akiros profiton. | Kto kocha łóżko, nie zyska korzyści. | Kto rano wstaje, temu Pan Bóg daje. |
| Ne prokrastu ĝis morgaŭ, kion vi povas fari hodiaŭ. | Nie odkładaj do jutra tego, co możesz zrobić dzisiaj. | Nie odkładaj na jutro, co możesz zrobić dziś. |
| Ŝparu groŝon — vi havos plenan poŝon. | Oszczędzaj grosz, a będziesz mieć pełną kieszeń. | Grosz do grosza, a będzie kokosza. |
Słowa i milczenie
| Esperanto | Znaczenie dosłowne | Polski odpowiednik |
|---|---|---|
| Parolo estas arĝento, oron similas silento. | Mowa jest srebrem, milczenie przypomina złoto. | Mowa jest srebrem, a milczenie złotem. |
| Granda parolisto estas duba faristo. | Wielki gadacz to wątpliwy wykonawca. | – |
| Vundo pasas, vorto restas. | Rana mija, słowo zostaje. | – |
| La muro havas orelojn. | Ściana ma uszy. | Ściany mają uszy. |
| Gardu vin du baroj: lipoj kaj dentaroj. | Niech cię strzegą dwie zapory: wargi i zęby. | – |
Przyjaciele
| Esperanto | Znaczenie dosłowne | Polski odpowiednik |
|---|---|---|
| Amikon montras malfeliĉo. | Przyjaciela pokazuje nieszczęście. | Prawdziwych przyjaciół poznaje się w biedzie. |
| Kun kiu vi festas, tia vi estas. | Z kim świętujesz, takim jesteś. | Z kim przestajesz, takim się stajesz. |
Nauka
| Esperanto | Znaczenie dosłowne | Polski odpowiednik |
|---|---|---|
| Per pacienco venas scienco. | Przez cierpliwość przychodzi wiedza. | – |
| Lernu juna — vi scios maljuna. | Ucz się młodo, a będziesz wiedzieć na starość. | Czego Jaś się nie nauczy, tego Jan nie będzie umiał. |
| Homo lernas la tutan vivon. | Człowiek uczy się przez całe życie. | Człowiek uczy się całe życie. |
Czas i los
| Esperanto | Znaczenie dosłowne | Polski odpowiednik |
|---|---|---|
| Temp' estas mono. | Czas to pieniądz. | Czas to pieniądz. |
| Kiu vivos, tiu vidos. | Kto będzie żył, ten zobaczy. | Czas pokaże. |
| Ne en unu tago elkreskis Kartago. | W jeden dzień nie wyrosła Kartagina. | Nie od razu Kraków zbudowano. |
| Plej bone ridas, kiu laste ridas. | Najlepiej śmieje się ten, kto śmieje się ostatni. | Kto się śmieje ostatni, ten się śmieje najlepiej. |
| Pli bone malfrue, ol neniam. | Lepiej późno niż nigdy. | Lepiej późno niż wcale. |
Przyczyna i skutek, pozory
| Esperanto | Znaczenie dosłowne | Polski odpowiednik |
|---|---|---|
| Kiu semas venton, rikoltos fulmotondron. | Kto sieje wiatr, zbierze burzę z piorunami. | Kto sieje wiatr, zbiera burzę. |
| Kia ago, tia pago. | Jaki czyn, taka zapłata. | – |
| Ne ĉio brilanta estas diamanto. | Nie wszystko, co błyszczy, jest diamentem. | Nie wszystko złoto, co się świeci. |
| Ne juĝu pri afero laŭ ĝia ekstero. | Nie oceniaj sprawy po jej zewnętrzności. | Nie oceniaj książki po okładce. |
| Unu ovo malbona tutan manĝon difektas. | Jedno złe jajko psuje cały posiłek. | Jedno zepsute jabłko psuje cały kosz. |
Zwierzęta, dom i zagranica
| Esperanto | Znaczenie dosłowne | Polski odpowiednik |
|---|---|---|
| Kiu bojas, ne mordas. | Kto szczeka, nie gryzie. | Pies, który szczeka, nie gryzie. |
| Kiam kato promenas, la musoj festenas. | Gdy kot spaceruje, myszy ucztują. | Gdy kota nie ma, myszy harcują. |
| Fiŝo pli granda malgrandan englutas. | Większa ryba połyka mniejszą. | Duża ryba zjada małą. |
| Pri la lupo rakonto, kaj la lupo renkonte. | O wilku opowieść, a wilk naprzeciw. | O wilku mowa, a wilk tuż. |
| Monto gravediĝis, muso naskiĝis. | Góra zaszła w ciążę, urodziła się mysz. | Rodziła góra mysz. |
| Ĉio transmara estas ĉarma kaj kara. | Wszystko zamorskie jest urocze i drogie. | Cudze chwalicie, swego nie znacie. |
| Neniu estas profeto en sia urbeto. | Nikt nie jest prorokiem w swoim miasteczku. | Nikt nie jest prorokiem we własnym kraju. |
Skąd wzięło się Proverbaro?
Marek Zamenhof zaczął wydawać porównawczą frazeologię rosyjsko-polsko-francusko-niemiecką w 1905 roku i zmarł, zanim ją ukończył. Zgodnie z jego życzeniem część esperancką przygotował syn; ukazywała się w odcinkach, potem jako książka w 1910 roku, a drugie wydanie wyszło w Paryżu w 1925 roku. Zbiór łączy prawdziwe przysłowia z frazami idiomatycznymi, takimi jak Ĉerpi akvon per kribrilo – „czerpać wodę sitem”, czyli robić coś bezcelowego. Zobacz też: Zamenhof i literatura esperancka.
Tekst ma 1232 ponumerowane grupy pokrewnych powiedzeń, ułożone według rosyjskich słów kluczowych oryginału, z alfabetycznym indeksem tematów na końcu.
Ponieważ ojcowski zbiór obejmował także przysłowia polskie, polski czytelnik znajdzie tu wiele znajomych myśli. Dobrym przykładem jest Ne en unu tago elkreskis Kartago, które po polsku brzmi „Nie od razu Kraków zbudowano” (Kartagina zamiast Krakowa).
Jak jest używane dziś?
Słownik ReVo wymienia wydanie z 1974 roku w bibliografii (skrót PrV) i cytuje je w wielu hasłach. Językoznawczyni Sabine Fiedler (2015) podaje, że tylko około 7% z 2630 jednostek jest powszechnie znane wśród mówiących, a dwa ostatnie przysłowia w tabelach nazywa bardzo popularnymi dziś. Pełniejsza współczesna wersja, ośmiojęzyczny Oklingva Proverbaro, ukazała się w 2020 roku. Więcej do czytania: teksty po esperancku.
Słowotwórstwo w przysłowiach
| Słowo | Części | Znaczenie |
|---|---|---|
| proverbaro | proverb·ar·o | zbiór przysłów |
| dentaro | dent·ar·o | zęby jako całość (uzębienie) |
| parolisto, faristo | parol·ist·o, far·ist·o | gadacz, wykonawca (-ist-: ktoś, kto coś robi zawodowo lub z nawyku) |
| malfeliĉo | mal·feliĉ·o | nieszczęście |
| malfrue | mal·fru·e | późno (frue to „wcześnie”) |
| malŝpari | mal·ŝpar·i | marnować, przeciwieństwo ŝpari „oszczędzać” |
Przyrostek -ar- oznacza całość złożoną z wielu podobnych rzeczy, -ist- osobę, która często lub zawodowo coś robi, a mal- dokładne przeciwieństwo. Zobacz słowotwórstwo, przyrostki i przedrostki.
Co ułatwia ich zapamiętanie?
Wiele przysłów się rymuje (ago – pago, bona – duona) albo łączy słowa tabelowe: Kiu vivos, tiu vidos, Kia ago, tia pago. Inne używają konstrukcji ju … des: Ju pli da bruo, des malpli da ĝuo. – „Im więcej hałasu, tym mniej przyjemności”. Fiedler zauważa, że często stawiają dopełnienie przed czasownikiem, co umożliwia końcówka -n (Amikon montras malfeliĉo), albo zamieniają kolejność czasowników dla podkreślenia: Pri gustoj oni disputi ne devas – „o gustach nie należy dyskutować” (zwykły szyk: oni ne devas disputi). Po polsku to „O gustach się nie dyskutuje”.
Idiomy ze słownika
ReVo zapisuje też wyrażenia przenośne:
| Esperanto | Objaśnienie w ReVo | Hasło |
|---|---|---|
| perdi la kapon | stracić rozsądek, oszaleć (jak po polsku „stracić głowę”) | kapo |
| lia nomo estas sur ĉies lango | jest bardzo sławny | lango |
| bruligi siajn fingrojn | skompromitować się, doświadczyć przykrości (por. polskie „sparzyć się”) | fingro |
| foriri kun longa nazo | odejść rozczarowanym, nic nie osiągnąwszy (por. „odejść z kwitkiem”) | nazo |
Częste pytania
Kto napisał przysłowia esperanckie?
L. L. Zamenhof ułożył zbiór, przekładając na esperanto powiedzenia z rosyjsko-polsko-francusko-niemieckiego zbioru swojego ojca, Marka Zamenhofa. Wiele z nich przypomina więc przysłowia znane w całej Europie.
Ile przysłów jest w Proverbaro Esperanta?
Około 2630 różnych przysłów, według Fiedler (2015), Vikipedio i numeracji wydania z 1974 roku. Wydrukowano je w 1232 ponumerowanych grupach, a niektóre powiedzenia powtarzają się w kilku grupach.
Jakie przysłowia esperanckie naprawdę znają użytkownicy?
Niewiele: tylko około 7% jednostek jest powszechnie znane (Fiedler, 2015). Jako bardzo popularne wymienia ona Ĉio transmara estas ĉarma kaj kara i Neniu estas profeto en sia urbeto.
Gdzie można przeczytać całe Proverbaro?
Wydanie z 1925 roku jest przepisane na Vikifontaro (esperancki Wikisource); w internecie jest też zdigitalizowana kopia tekstu z 1910 roku (zobacz Źródła).
Źródła
- Vikifontaro: Proverbaro Esperanta (L. Zamenhof, 2a eld., 1925)
- Proverbaro Esperanta, tekst z 1910 roku z obiema przedmowami – zdigitalizowana kopia, użyta do sprawdzenia powyższych przysłów
- Vikipedio: Proverbaro Esperanta i Wikipedia: Proverbaro Esperanta
- Vikipedio: Oklingva Proverbaro
- Rob Keetlaer: Esperantaj proverboj – numeracja 2630 przysłów; kontrola brzmienia
- Sabine Fiedler: Esperanto Phraseology (2015)
- ReVo: bibliografia, proverbo, parolo, fari, dento, feliĉa, ŝpari
- PMEG: AR, IST, MAL, Apostrofo
Jeśli Esperantopedia Ci pomogła, możesz ją wesprzeć.