Dankoj kaj ĝentileco en Esperanto: dankon, bonvolu, pardonu

En Esperanto Dankon! taŭgas por ĉiuj kaj en ĉiu situacio; ĝentileco venas de aldonitaj vortoj (multan dankon, koran dankon, dankegon), ne de aparta formala vorto. Peton oni ĝentiligas per bonvolu + infinitivo aŭ per mi petas post la peto. Por pardonpeti oni havas tri esprimojn kun malsamaj funkcioj: Pardonu! (peto toleri ĝenon), Mi bedaŭras (bedaŭro) kaj Mi pardonpetas (formala pardonpeto). Ĉi tiu paĝo rigardas la uzokutimon kaj la nuancojn laŭ la Fundamento, PMEG kaj ReVo.

#Superrigardo

#Danki: kiel funkcias „dankon”

Dankon estas la akuzativo de danko. PMEG nombras ĝin inter la tradiciaj esprimoj kaj klarigas ĝin kiel mallongigon de Mi donas al vi dankon; la plena frazo estas preskaŭ neniam uzata, kaj la -n fariĝis kutima formo de tiaj esprimoj, same kiel en Bonan matenon! El la sama radiko venas danki, danka kaj dankinda „kio meritas dankon” (ReVo); vidu vortfaradon.

• Multan dankon! – ambaŭ vortoj ricevas -n.
• Koran dankon! – „kore”, de koro.
• Dankegon! – -eg- pligrandigas; PMEG uzas ĝuste tiun vorton kiel ekzemplon: dankon! → dankegon! = „grandan dankon”.
• Mi dankas vin. – plena frazo. ReVo registras ambaŭ danki iun kaj danki al iu: Mi dankas al vi pro via komplezo.

#Dankon pro io aŭ por io

La kialon de danko oni montras per pro aŭ por: Dankon pro via helpo, Dankon por via helpo. Zamenhof uzis por (Mi dankas vin por la prunto, en la Ekzercaro de la Fundamento). PMEG rimarkigas, ke danki por io estis malprave kritikata, ke danki pro io nuntempe estas tre ofta kaj ke ambaŭ estas same logikaj. Por ago oni aldonas ke-frazon: Dankon, ke vi venis; ReVo havas ankaŭ dankon pro tio, ke vi venis.

#Nuda „dankon” kiel respondo al propono

ReVo avertas pri respondo al propono per sola Dankon aŭ Mi dankas: la ekzemplo de PIV, kie tio signifas „ne”, ne respegulas internacian uzon, kaj gastiganto, kiu tiel komprenas, riskas ofendi sian gaston. Al Ĉu vi deziras kafon? pli klaras Jes, dankon aŭ Ne, dankon.

#Respondi al danko

Ne dankinde estas la norma respondo. ReVo difinas ĝin kiel ĝentilan respondon al danko: „vi ne bezonas danki min”. Laŭvorte ĝi signifas „ne meritas dankon” (ne + dank- + -ind- + -e); oni skribas ankaŭ nedankinde. ReVo citas Ne dankinde, estas mia plezuro kaj la ŝercon Ne dankinde, sed kisinde! En tekstmesaĝoj Vikivortaro registras la mallongigon ND, same kiel NG por ne gravas.

Volonte (ReVo: „konsente kaj kontente, laŭ volo kaj plaĉo”) respondas al peto aŭ propono, ne al Dankon; la Ekzercaro de la Fundamento havas Tre volonte, mia bona.

#Peti ĝentile

La U-formo mem povas esti ordono, peto, invito aŭ konsilo, kaj la subjekto vi ordinare ne estas dirata (PMEG). Tial oni aldonas signon de ĝentileco.

• Bonvolu + infinitivo: Bonvolu sidi ĉi tie!, Bonvolu fermi tiun fenestron! PMEG avertas kontraŭ dua U-formo (Bonvolu sidu). Laŭ PMEG Zamenhof mem uzis la pli simplan volu sidiĝi, kiu nun apenaŭ aperas, kaj Bonvole sidu estas sufiĉe logika alternativo.
• …, mi petas kaj mi petas vin: Sidiĝu, mi petas! kaj, pri aĵo, Akvon, mi petas. Simile PMEG montras Estu afabla, sidiĝu.
• Ĉu vi povus…? – demando, kiu funkcias kiel ĝentila peto. PMEG: Ĉu vi povus malfermi la fenestron? signifas plej verŝajne Bonvolu malfermi la fenestron!; sola „jes” sen faro tie estus absurdo aŭ ŝerco. Same Ĉu vi bonvolus…?
• Ĉu ni iru…? – demando pri volo, kiu plej ofte estas ĝentila propono (PMEG: Ĉu ni iru al la dancejo?).
• Jen! – ReVo: vorto, kiu atentigas pri io, ekzemple jen prenu seĝon; konvena, kiam oni transdonas ion.

#Pardoni kaj pardonpeti

Pardonu! aŭ Pardonu min! ReVo difinas kiel peton toleri senkolere farotan malagrablaĵon, ĝenon, maloportunaĵon aŭ kulpon. Tial ĝi taŭgas ne nur post ĝeno, sed ankaŭ antaŭ ĝi: antaŭ interrompo aŭ antaŭ demando, ekzemple Pardonu, ĉu la sidloko estas okupita? Ambaŭ Pardonu min kaj Pardonu al mi estas ĝustaj; la Fundamento havas ambaŭ (Pardonu al mi, patrino; Via reĝa moŝto, pardonu min!).

Mi bedaŭras ne petas ion, sed diras senton. ReVo donas al bedaŭri sencon „esti malkontenta pro ia faro aŭ nefaro”, ekzemple mi tre bedaŭras, ke mi ne povas plenumi vian deziron; tial ĝi taŭgas por ĝentila rifuzo kaj malbonaj novaĵoj: Mi bedaŭras, sed tio ne eblas.

Mi pardonpetas ReVo difinas kiel „pro ĝentileco peti ies pardonon”; oni pardonpetas al iu pro io. PMEG notas, ke Mi sincere pardonpetas pro la malfruiĝo estas gramatike deklara frazo, sed fakte peto kun proksima senco al Pardonu min pro la malfruiĝo!, kiel Mi promesas estas la promeso mem.

Al pardonpeto oni respondas per Ne gravas („tio ne gravas”) aŭ Ne zorgu.

#Aliaj ĝentilaj esprimoj

• Sanon! – Vikivortaro: brindo kaj dezirata post sternuto; sinonimo Je via sano!
• Bonan apetiton! – ReVo nomas ĝin bondeziro dirita antaŭ manĝo.
• Ĝis! kaj Ĝis revido! – vidu salutojn kaj adiaŭojn.

Pli da ĉiutagaj frazoj troviĝas ĉe bazaj Esperantaj frazoj; la unua leciono de la kurso metas salutojn en dialogon, kaj la vortaro montras la konstruon de ĉiu vorto.

#Vi, ci kaj alparolo

#Vi kaj ci

Esperanto ne havas apartan formalan „vi”. Vi servas por unu aŭ pluraj personoj, amiko aŭ fremdulo, kaj PMEG notas, ke ĝi estas neŭtrala ankaŭ pri sekso kaj rango (vidu pronomojn). Se necesas pli da precizeco, oni aldonas vorton: vi sinjoro, vi amiko, vi kara, vi ĉiuj.

La singulara ci ekzistas laŭ PMEG nur teorie. La Ekzercaro de la Fundamento havas nur unu frazon kun ĝi (Ci skribas), la Universala Vortaro ĝin listigas, sed ĝi mankas en la 16 reguloj kaj en la Unua Libro. PMEG diras, ke ĝi neniam vere estis praktike uzata kaj ke ĝia nuanco – intima, simple singulara aŭ eĉ insulta – ne estas fiksita; tre multaj esperantistoj ne komprenas ĝin. La kunmetaĵo ci-diri (aŭ cii) povas montri, ke en alilingva interparolo oni uzis ci-similan pronomon.

#Titoloj kaj alvokoj

Respekto aperas en titoloj: sinjoro kaj sinjorino estas laŭ ReVo titoloj de ĝentileco por viroj kaj virinoj, kaj gesinjoroj signifas „sinjoro kaj sinjorino (aŭ sinjoroj kaj sinjorinoj)”. PMEG pri la alvoko: oni apartigas ĝin per komo kaj ne metas la antaŭ ĝi: Estimata prezidanto, mi ŝatus fari jenan proponon; Sinjorinoj kaj sinjoroj! En leteroj oni skribas Estimata sinjoro… formale kaj Kara Maria amike (vidu ankaŭ salutojn).

#Proksimuma skalo

Ĉi tiu grupigo estas nia, ne oficiala skalo.

#Oftaj demandoj

#Kiel oni dankas en Esperanto?

Per Dankon! Pli fortaj formoj estas Multan dankon!, Koran dankon! kaj Dankegon!; la kialon oni aldonas per pro aŭ por: Dankon pro via helpo.

#Kiel oni respondas al „dankon”?

Per Ne dankinde, laŭvorte „ne meritas dankon”. Ankaŭ la unuvorta nedankinde estas ĝusta.

#Kiel oni diras „please” en Esperanto?

Per bonvolu antaŭ infinitivo (Bonvolu atendi.) aŭ per mi petas post la peto (Kafon, mi petas.). Dua U-formo post bonvolu ne estas rekomendata.

#Kiel oni pardonpetas en Esperanto?

Per Pardonu! por peti toleron aŭ por malgranda ĝeno, per Mi bedaŭras por bedaŭro kaj per Mi pardonpetas por pli formala pardonpeto.

#Ĉu Esperanto havas formalan „vi”?

Ne. Vi servas por ĉiuj. Respekto venas de vortoj kiel bonvolu, sinjoro kaj estimata.

#Fontoj

• PMEG: Mallongigitaj frazoj – Dankon! kiel mallongigita formo
• PMEG: Vola modo – ĝentila peto per bonvolu, mi petas, volu
• PMEG: Pro kaj Por – danki per pro aŭ por
• PMEG: Dua persono – vi kaj ci
• PMEG: Alvoko – alparoli iun (sinjoro, estimata)
• PMEG: Al – Pardonu al mi / Pardonu min
• PMEG: Fraztipoj kaj frazfunkcioj – Mi pardonpetas, Ĉu vi povus…?
• PMEG: Sufikso EG – dankegon
• Fundamento: Ekzercaro (Mi dankas vin por la prunto; Tre volonte; Pardonu al mi) kaj Universala Vortaro (ci)
• ReVo: danki, pardoni, bedaŭri, volonte, jen, apetito, sinjoro
• Vikivortaro (angle): ne dankinde, bonvoli, sanon, ne gravas
• Omniglot: Useful Esperanto phrases (Dankon / Dankegon)