Hobby i sport po esperancku: piłka nożna, muzyka, zwroty

Piłka nożna po esperancku to futbalo lub piedpilkado, a hobby to ŝatokupo lub hobio. W sport, grę lub na instrumencie „gra się” czasownikiem ludi: Mi ludas tenison – „Gram w tenisa”, Mi ludas pianon – „Gram na pianinie”. Aby powiedzieć, co lubisz robić, postaw ŝati przed bezokolicznikiem: Mi ŝatas naĝi – „Lubię pływać”. Zapis wymowy dzieli słowa na sylaby, a sylaba akcentowana jest zapisana wielkimi literami; dźwięki są zapisane po polsku (ĉ = cz, ĝ = dż, ĥ = ch, ĵ = ż, ŝ = sz, v = w, c = jak w „cena”).

#Sporty i gry

#Futbalo czy piedpilkado?

Oba słowa nazywają ten sam sport, a ReVo podaje oba. Futbalo to słowo międzynarodowe; piedpilkado jest zbudowane z części: pied·pilk·ad·o – „stopa + piłka + czynność trwająca”. ReVo zauważa, że poradnik stylistyczny Vortoj de la bona lingvo woli złożenie, ale mówiący używają obu. Koszykówka, siatkówka i piłka ręczna mają taką samą parę.

Polakowi ten wzór jest znajomy, bo polskie nazwy też są złożeniami: „piłka nożna” to dosłownie piedpilkado (stopa + piłka), „piłka ręczna” – manpilkado (ręka + piłka), a „koszykówka” – korbopilkado (kosz + piłka).

Samo piedpilko bez -ad- to sama piłka, a przez rozszerzenie gra: ludi piedpilkon. Piłkarz to futbalisto. Esperanto nie rozróżnia „soccer” i „football”; futbol amerykański to w cytatach ReVo usona futbalo.

#Gra z ludi

Ludi działa z dopełnieniem lub bez. Sport lub gra przyjmują końcówkę biernika -n (zob. biernik oraz czasowniki przechodnie i nieprzechodnie). Esperanto ma rodzajnik, ale o sporcie w ogóle mówi się bez niego: ludi futbalon.

Instrumenty dopuszczają dwa wzory, oba normalne: dopełnienie (ludi gitaron) albo sur (ludi sur la gitaro, jak cytuje ReVo). „Iść pływać” i „iść jeździć na nartach” to iri z bezokolicznikiem: Ni iru skii – „Chodźmy pojeździć na nartach”.

Polskie „grać” wymaga dwóch przyimków: „grać w” przy sportach i grach, „grać na” przy instrumentach. Po esperancku nie tłumacz „w” jako en: „gram w tenisa” to Mi ludas tenison, bez przyimka. Przyimek sur odpowiada polskiemu „na” przy instrumentach.

#Czasowniki sportowe

ReVo zauważa, że wspomniany wyżej poradnik woli glitkuri od sketi. Venki znaczy „pokonać” i bierze pokonanego jako dopełnienie: Nia teamo venkis la kontraŭulojn – „Nasza drużyna pokonała przeciwników”. Dla samych zawodów użyj venki en: Ni venkis en la matĉo – „Wygraliśmy mecz”. Gajni to „wygrać coś”, na przykład grę albo nagrodę.

Polskie „wygrać” ma tu dwie postacie: „wygrać z kimś” to venki iun (bez przyimka), a „wygrać mecz” – gajni la matĉon albo venki en la matĉo.

#Drużyny, mecze i wyniki

Uważaj na stadio: w ReVo to „etap, faza” (i starożytna grecka miara długości), czyli polskie „stadium”. Stadion sportowy to stadiono.

#Cztery przyrostki od sportu i hobby

-ad-. PMEG pisze, że po rdzeniu czynnościowym -ad- oznacza czynność, która trwa długo albo często się powtarza. Stąd naĝado – „pływanie” jako zajęcie, które działa jak rzeczownik: Biciklado estas tre amuza – „Jazda na rowerze jest bardzo zabawna”. Mia hobio estas skiado – „Moim hobby jest narciarstwo”. Polakowi odpowiada to rzeczownikom z końcówką „-anie”: pływanie, bieganie, czytanie, tańczenie.

-ist-. PMEG określa je jako osobę, która często w czymś uczestniczy, może zawodowo; jego przykład to biciklisto. ReVo definiuje dancisto jako kogoś, kto tańczy zawodowo. Polskie „-ista/-ysta” (rowerzysta, pianista) działa podobnie. Gdy chcesz zwyczajnie powiedzieć coś o sobie, bezpieczniejszy jest czasownik: Mi ludas pianon. Więcej w stronie zawody i praca.

-ej-. PMEG: to, co stoi przed -ej-, dzieje się w tym miejscu. Tenisejo to miejsce, gdzie gra się w tenisa, naĝejo – basen.

-um-. PMEG pisze, że -um- nie ma określonego znaczenia: każde słowo uczysz się osobno, a przy nowych radzi dużą ostrożność. ReVo ma sportumi i ĝardenumi. Szczegóły wszystkich czterech są w artykule o przyrostkach.

#Hobby i czas wolny

Ŝatokupo to dosłownie „lubiane zajęcie”: ReVo definiuje je jako zajęcie, któremu lubi się poświęcać wolny czas. ReVo oznacza hobio jako neologizm i zauważa, że wspomniany wyżej poradnik woli ŝatokupo.

#Muzyka i instrumenty

Przykłady: Mi lernas ludi gitaron – „Uczę się grać na gitarze”; Li ludas sur tamburo – „Gra na bębnie”. O esperanckich piosenkach i zespołach przeczytasz na stronie muzyka i film.

Trzy polskie nazwy mają tylko liczbę mnogą, a ich esperanckie odpowiedniki są w pojedynczej: „szachy” to ŝako, „skrzypce” – violono, „organy” – orgeno. Ŝako znaczy też „szach” w partii, a „szach i mat” to ŝako kaj mato (ReVo). Liczbę mnogą (violonoj) tworzy się tylko wtedy, gdy instrumentów jest naprawdę kilka.

#Mówimy, co lubimy

Ŝati bierze rzeczownik w bierniku albo bezokolicznik innego czasownika. ReVo podaje Ĉu vi ŝatas danci? jako przykład czynności wykonywanej chętnie. Bezokolicznik nigdy się nie zmienia, tak samo po scipovi, lerni i voli. Zobacz czasowniki.

PMEG wyjaśnia, że przy ŝati podmiotem jest ten, kto się cieszy, a przy plaĉi podmiotem jest to, co się podoba, a osoba stoi po al. Polszczyzna ma ten sam podział: „lubię” to ŝati, a „podoba mi się” – plaĉi al mi. Strona uczucia i emocje porównuje ŝati, plaĉi i ami. Zwróć też uwagę na przeczenie: po polskim „nie lubię” stoi dopełniacz („sportu”), a po esperancku nadal biernik: Mi ne ŝatas sporton.

#Rozmowa o wolnym czasie

Uwaga na przeczenie: polskie „nie … żadnego” to po esperancku tylko jedno przeczenie, więc Mi ludas neniun instrumenton, a nie Mi ne ludas neniun instrumenton. Zobacz pytania i przeczenia.

#Pułapki dla mówiących po polsku

#Częste pytania

#Jak powiedzieć „piłka nożna” po esperancku?

Futbalo albo piedpilkado; ReVo podaje oba. Piłkarz to futbalisto, a futbol amerykański – usona futbalo.

#Jak powiedzieć „gram w piłkę nożną” po esperancku?

Mi ludas futbalon albo Mi ludas piedpilkon. Bez przyimka: sport przyjmuje biernik z -n.

#Jak powiedzieć „hobby” po esperancku?

Ŝatokupo („lubiane zajęcie”) albo hobio. Zapytasz: Kio estas via ŝatokupo? – „Jakie jest twoje hobby?”

#Jak powiedzieć „gram na pianinie” po esperancku?

Mi ludas pianon albo Mi ludas sur piano. Przy każdym instrumencie używa się ludi: ludi gitaron, ludi la violonon.

#Jak powiedzieć „lubię pływać” po esperancku?

Mi ŝatas naĝi – ŝati z bezokolicznikiem. Rzeczownik to naĝado: Naĝado plaĉas al mi. – „Podoba mi się pływanie.”

#Jak powiedzieć „pływanie”, „jazda na rowerze” i „narciarstwo” po esperancku?

Naĝado, biciklado i skiado: dodaj -ad- do rdzenia czasownika. Osoba to biciklisto albo skiisto, miejsce – naĝejo.

#Źródła

• ReVo: sporto, sportumi, sportisto, sportejo, futbalo, basketbalo, volejbalo, handbalo, teniso, tabloteniso, tenisejo
• ReVo: pilko (piedpilkado, korbopilkado, flugpilkado, retpilkado, manpilkado, bazpilko), golfo, golfludo, hokeo, rugbeo, kriketo, atletiko, gimnastiko, ĵudo, ŝako
• ReVo: naĝi, kuri, biciklo, bicikli, skio, skii, skiisto, sketi, grimpi, trejni, trejnisto, venki, gajni, perdi, goli
• ReVo: teamo, matĉo, turniro, ĉampiono, stadiono, stadio, spekti, spektanto, poento
• ReVo: ludi, kartludi, videoludo, ŝati, ŝatokupo, hobio, libertempo
• ReVo: legi, kanti, kantisto, danci, dancisto, dancejo, kuiri, fotografi, foti, ĝardeno, ĝardenumi, kolekti, pentri, desegni, vojaĝi, naĝejo
• ReVo: muziko, muziki, muzikisto, instrumento, piano, gitaro, violono, fluto, tamburo, trumpeto, saksofono, akordiono, orgeno, orkestro, ĥoro, koruso, ĵazo, koncerto
• ReVo: bibliography entry "BL" (Vortoj de la bona lingvo)
• PMEG: AD, IST, EJ, UM, similsignifaj verboj (ŝati, plaĉi)
• Tatoeba (CC BY 2.0 FR), zdania potwierdzone jako używane: #643886 Mi ludas tenison, #8668036 Ni ludu ŝakon, #7748263 Li bone ludas la violonon, #4818424 Vi ludas sur piano, ĉu ne?, #2340208 La infanoj ludas ekstere, #8640927 Mi volas ludi kun vi, #3116742 Ĉiumatene ŝi iras kuri, #13807854 Ni kune biciklas, #12207527 Ni iru skii, #11693066 Mi ŝategas skii, #3367554 Ili ŝatas naĝi, #9848410 Por gajni necesas trejni sin, #6617259 Kiu teamo venkis?, #5694942 Kiu gajnis la ludon?, #818518 Nia teamo venkis la kontraŭulojn, #12470910 Ni venkis en la matĉo, #13405244 Biciklado estas tre amuza, #2899114 Mia hobio estas skiado, #3113159 Mia ŝatokupo estas kolekti poŝtmarkojn, #13711695 Mi lernas ludi gitaron, #4702190 Li ludas sur tamburo, #5605041 Ni ŝatas ludi futbalon, #2172648 Mi scipovas ludi pianon, #1066810 Mi ne ŝatas sporton, #2739672 Ĉu vi ludas iun instrumenton?, #5530089 Mi ludas neniun instrumenton