Ŝatokupoj kaj sportoj en Esperanto: futbalo, muziko, frazoj

Futbalo kaj piedpilkado nomas la saman sporton, kaj libertempa okupo estas ŝatokupo aŭ hobio. Sporton aŭ instrumenton oni „ludas” per la verbo ludi: Mi ludas tenison, Mi ludas pianon. Por diri, kion oni ŝatas fari, oni metas ŝati antaŭ infinitivon: Mi ŝatas naĝi. La prononcaj gvidiloj dividas la vortojn en silabojn kun la akcenta silabo en majuskloj.

#Sportoj kaj ludoj

#Futbalo aŭ piedpilkado?

Ambaŭ vortoj nomas la saman sporton, kaj ReVo listigas ambaŭ. Futbalo estas la internacia vorto; piedpilkado estas konstruita el partoj: pied·pilk·ad·o, „piedo + pilko + daŭra ago”. ReVo notas, ke la stilgvidilo Vortoj de la bona lingvo preferas la kunmetaĵon, sed parolantoj uzas ambaŭ. Basketbalo kaj volejbalo havas la saman paron (korbopilkado, flugpilkado), kaj manpilkado estas formita laŭ la sama modelo.

Piedpilko sen -ad- estas la pilko mem kaj, pli vaste, la ludo: ludi piedpilkon. Futbala ludanto estas futbalisto. Esperanto ne disigas la anglajn soccer kaj football; por la usona ludo la citaĵoj de ReVo uzas usona futbalo.

#Ludi: sportoj, ludoj kaj instrumentoj

Ludi funkcias kun objekto aŭ sen ĝi. Sporto aŭ ludo ricevas la objektan finaĵon -n (vidu la akuzativon kaj transitivajn kaj netransitivajn verbojn). Ĝenerale sporto ne bezonas artikolon: ludi futbalon.

Instrumentoj permesas du ŝablonojn, ambaŭ normalaj: objekto (ludi gitaron) aŭ sur (ludi sur la gitaro, kiel citas ReVo). Por „iri naĝi” aŭ „iri skii” oni uzas iri kaj infinitivon: Ni iru skii.

#Verboj pri sporto

ReVo notas, ke la menciita stilgvidilo preferas glitkuri al sketi. Venki estas „superi” kaj prenas la perdinton kiel objekton: Nia teamo venkis la kontraŭulojn. Por la konkurso uzu venki en: Ni venkis en la matĉo. Gajni estas „akiri ion”, ekzemple ludon aŭ premion.

#Teamoj, matĉoj kaj rezultoj

Atentu pri stadio: laŭ ReVo ĝi signifas „etapo, fazo” (kaj malnovgrekan longunuon). La sporta tereno estas stadiono.

#Kvar sufiksoj por sportaj kaj ŝatokupaj vortoj

-ad-. PMEG diras, ke post agradiko -ad- montras agon, kiu daŭras longe aŭ okazas ofte. Tial naĝado estas la agado naĝi, kaj ĝi taŭgas kiel substantivo: Biciklado estas tre amuza. Mia hobio estas skiado.

-ist-. PMEG difinas ĝin kiel personon, kiu ofte partoprenas ion, eble profesie; ĝia ekzemplo estas biciklisto. ReVo difinas dancisto kiel iun, kiu profesie dancas. Por simpla aserto pri vi mem pli sekura estas verbo: Mi ludas pianon. Pli en profesioj kaj laboro.

-ej-. PMEG: tio, kio antaŭas -ej-, estas tio, kio okazas en la loko. Tenisejo estas loko, kie oni ludas tenison, naĝejo loko por naĝado.

-um-. PMEG diras, ke -um- ne havas difinitan signifon: oni lernu ĉiun vorton aparte, kaj PMEG konsilas grandan zorgon pri novaj vortoj. ReVo havas sportumi kaj ĝardenumi. Detaloj pri ĉiuj kvar estas ĉe sufiksoj.

#Ŝatokupoj kaj libera tempo

Ŝatokupo estas laŭvorte „ŝatata okupo”: ReVo difinas ĝin kiel okupon, per kiu oni ŝatas pasigi sian liberan tempon. ReVo markas hobio kiel neologismon kaj notas, ke la menciita stilgvidilo preferas ŝatokupo.

#Muziko kaj instrumentoj

Ekzemploj: Mi lernas ludi gitaron; Li ludas sur tamburo. Pri Esperantaj kantoj kaj grupoj vidu muzikon kaj filmon.

#Diri, kion oni ŝatas

Ŝati prenas substantivon en la akuzativo aŭ infinitivon de alia verbo. ReVo donas Ĉu vi ŝatas danci? kiel ekzemplon de „fari ion volonte”. La infinitivo neniam ŝanĝiĝas, same kiel post scipovi, lerni kaj voli. Vidu verbojn.

PMEG klarigas, ke ĉe ŝati la ĝuanto estas subjekto, dum ĉe plaĉi la ĝuata afero estas subjekto kaj la persono venas post al. La paĝo sentoj kaj emocioj komparas ŝati, plaĉi kaj ami.

#Paroli pri libera tempo

#Sportvortoj kaj ŝatokupoj en via lingvo kaj en Esperanto

• Unu verbo por ludoj kaj instrumentoj. Multaj lingvoj havas apartajn ŝablonojn. La hispana (jugar al fútbol / tocar la guitarra) kaj la itala (giocare a calcio / suonare la chitarra) uzas du verbojn; la franca (jouer au tennis / jouer du piano) uzas jouer kun à aŭ de; la pola (grać w tenisa / grać na pianinie) kaj la rusa (играть в теннис / играть на пианино) uzas du prepoziciojn. Esperanto havas nur ludi: ludi tenison, ludi pianon, kaj por instrumento eblas ankaŭ sur.
• Venki kaj gajni. La pola (pokonać / wygrać), la rusa (победить / выиграть) kaj la germana (besiegen / gewinnen) distingas same kiel Esperanto, kaj la angla ankaŭ (beat / win). Atentu pri la objekto: venki prenas la kontraŭulon (Ni venkis la teamon), gajni la ludon aŭ la premion (Ni gajnis la ludon).
• Stadiono ne estas stadio. La angla stadium estas stadiono, ne stadio. La pola (stadion / stadium), la rusa (стадион / стадия) kaj la germana (Stadion / Stadium) distingas la du vortojn same kiel Esperanto: la sporta tereno kontraŭ la etapo.
• Prononco. Ĉ en matĉo kaj ĉampiono sonas kiel la angla ch en chair aŭ la pola cz; ŝ en ŝako kiel la angla sh aŭ la pola sz; ĵ en ĵudo kaj ĵazo kiel la franca j aŭ la pola ż; ĝ en naĝi kiel la angla j en jam aŭ la pola dż; ĥ en ĥoro kiel la germana ch en Bach. En skii la du i estas apartaj silaboj (SKI-i).

#Oftaj demandoj

#Kiel oni nomas la futbalon en Esperanto?

Futbalo aŭ piedpilkado; ReVo listigas ambaŭ. Futbala ludanto estas futbalisto, kaj la usona ludo estas usona futbalo.

#Ĉu hobio aŭ ŝatokupo?

Ambaŭ ekzistas. Ŝatokupo („ŝatata okupo”) estas la vorto, kiun preferas la stilgvidilo Vortoj de la bona lingvo; ReVo markas hobio kiel neologismon. Por demandi, diru Kio estas via ŝatokupo?

#Kiel diri „mi ludas pianon” en Esperanto?

Mi ludas pianon aŭ Mi ludas sur piano. Uzu ludi por ĉiu instrumento: ludi gitaron, ludi la violonon.

#Kiel diri „mi ŝatas naĝi” en Esperanto?

Mi ŝatas naĝi, kun ŝati kaj infinitivo. La substantivo estas naĝado: Naĝado plaĉas al mi.

#Kiel oni formas la nomojn naĝado, biciklado kaj skiado?

Aldonu -ad- al la verba radiko: naĝado, biciklado, skiado. Persono estas biciklisto aŭ skiisto, loko naĝejo.

#Fontoj

• ReVo: sporto, sportumi, sportisto, sportejo, futbalo, basketbalo, volejbalo, handbalo, teniso, tabloteniso, tenisejo
• ReVo: pilko (piedpilkado, korbopilkado, flugpilkado, manpilkado, bazpilko), golfo, golfludo, hokeo, rugbeo, kriketo, atletiko, gimnastiko, ĵudo, ŝako
• ReVo: naĝi, kuri, biciklo, bicikli, skio, skii, skiisto, sketi, grimpi, trejni, venki, gajni, perdi, goli
• ReVo: teamo, matĉo, turniro, ĉampiono, stadiono, stadio, spekti, spektanto, poento
• ReVo: ludi, kartludi, videoludo, ŝati, ŝatokupo, hobio, libertempo
• ReVo: legi, kanti, kantisto, danci, dancisto, dancejo, kuiri, fotografi, foti, ĝardeno, ĝardenumi, kolekti, pentri, desegni, vojaĝi, naĝejo
• ReVo: muziko, muziki, muzikisto, instrumento, piano, gitaro, violono, fluto, tamburo, trumpeto, saksofono, akordiono, orgeno, orkestro, ĥoro, koruso, ĵazo, koncerto
• ReVo: bibliografia ero „BL” (Vortoj de la bona lingvo)
• PMEG: AD, IST, EJ, UM, similsignifaj verboj (ŝati, plaĉi)
• Tatoeba (CC BY 2.0 FR), frazoj konfirmitaj kiel ateste uzataj: #643886 Mi ludas tenison, #8668036 Ni ludu ŝakon, #7748263 Li bone ludas la violonon, #4818424 Vi ludas sur piano, ĉu ne?, #2340208 La infanoj ludas ekstere, #8640927 Mi volas ludi kun vi, #3116742 Ĉiumatene ŝi iras kuri, #13807854 Ni kune biciklas, #12207527 Ni iru skii, #11693066 Mi ŝategas skii, #3367554 Ili ŝatas naĝi, #9848410 Por gajni necesas trejni sin, #6617259 Kiu teamo venkis?, #5694942 Kiu gajnis la ludon?, #818518 Nia teamo venkis la kontraŭulojn, #12470910 Ni venkis en la matĉo, #13405244 Biciklado estas tre amuza, #2899114 Mia hobio estas skiado, #3113159 Mia ŝatokupo estas kolekti poŝtmarkojn, #13711695 Mi lernas ludi gitaron, #4702190 Li ludas sur tamburo, #5605041 Ni ŝatas ludi futbalon, #2172648 Mi scipovas ludi pianon, #1066810 Mi ne ŝatas sporton, #2739672 Ĉu vi ludas iun instrumenton?, #5530089 Mi ludas neniun instrumenton