Profesioj en Esperanto: instruisto, kuracisto, flegisto

Plej multaj profesioj en Esperanto finiĝas per -isto: instruisto, kuracisto, kuiristo. La sufikso -ist- montras personon, kiu okupiĝas pri io, ofte profesie: instrui donas instruisto. Kelkaj profesioj estas simplaj radikoj sen -ist-, ekzemple kelnero, ŝoforo kaj inĝeniero. La prononcaj gvidiloj dividas la vortojn en silabojn kun la akcenta silabo en majuskloj.

#Kiel profesiaj vortoj estas konstruitaj

Tiuj estas ordinaraj sufiksoj kaj participoj. Ili kuniĝas same kiel en ĉiu vortfarado: lern·ej·estr·o estas „lerni + loko + estro”, la estro de lernejo.

#Kion signifas -ist- kaj kie ĝi ne estas uzata

PMEG difinas -ist- kiel personon, kiu ofte okupiĝas pri io, eble profesie. Do instruisto instruas por vivteni sin, sed biciklisto estas ĉiu, kiu ofte veturas per biciklo, kaj esperantisto estas ĉiu, kiu scias kaj uzas Esperanton. Por precizigi profesion, uzu kunmetaĵon: anstataŭ la ĝenerala fiŝisto PMEG proponas fiŝkaptisto, fiŝbredisto aŭ fiŝvendisto. Oni ankaŭ ne uzas -ist- por parolantoj de ordinaraj lingvoj: la parolanto de la angla estas anglalingvano, ne anglisto, ĉar anglisto signifas „specialisto pri la angla”.

Multaj profesioj estas plenaj radikoj kaj ne prenas -ist-. PMEG listigas ĥirurgo, barbiro, kelnero, aktoro, soldato, profesoro kaj ŝoforo kaj avertas kontraŭ ĥirurgisto. ReVo same registras inĝeniero, advokato kaj sekretario kiel ordinarajn vortojn sen -ist-. Neniu regulo diras, kiuj profesioj havas -ist- kaj kiuj ne, do lernu ĉiun vorton, kia ĝi estas. Fizikisto ja bezonas -ist-, ĉar fiziko estas la scienco mem.

#Ordinaraj profesioj laŭ fako

#Edukado kaj sano

#Manĝaĵoj, vendejoj kaj servoj

#Oficejo, komerco, juro kaj ŝtato

#Tekniko, konstruado kaj transporto

#Scienco, amaskomunikado kaj arto

#Tero kaj maro

#-ist-, -an- aŭ -ul-?

Laŭ PMEG, kiam du sufiksoj taŭgas, oni elektas tiun, kiu donas la pli internacian formon: kristano, ne krististo. Komparu ŝipano „veturanto sur ŝipo” (ReVo) kun maristo „persono, kiu vivas el la maro”.

Ne aldonu -ul- al vorto, kiu jam nomas personon. PMEG donas parolanto, ne parolantulo. Same laboranto kaj dungito, ne laborantulo nek dungitulo.

#Inaj formoj per -in-

Laŭ PMEG, -in- aldonas inan sekson. Post vira radiko ĝi estas deviga: patrino, fratino (vidu familiajn vortojn). Post seksneŭtrala radiko, al kiu apartenas plej multaj profesioj, ĝi estas libera: PMEG skribas Ŝi estas aktor(in)o kaj diras, ke Ŝi estas ŝoforo estas ĝusta.

La tradicio aldonas -in- rutine, tial la nuda vorto povas soni vira apud sia ina paro, sed la pluralo kuracistoj normale inkluzivas ĉiujn. PMEG rimarkigas, ke ekde la malfrua 20-a jarcento pli kaj pli da parolantoj ĉesis aldoni -in- aŭtomate, kaj nomas ambaŭ kutimojn ĝustaj. Por emfazi, ke iu estas viro, diru vira aktoro.

#Laborejoj per -ej-

PMEG priskribas -ej- kiel lokon destinitan por io. Tio, kio antaŭas ĝin, montras, kio okazas tie aŭ kiu tie laboras: tajlorejo estas la loko, kie laboras tajloro.

Fabriko estas aparta radiko. Por fabrikoj PMEG rekomendas klarajn kunmetaĵojn kiel ŝtalfabriko aŭ ŝtalejo „fabriko de ŝtalo” kaj tabakfarejo „loko, kie oni produktas tabakaĵojn”, ĉar tabakejo estas loko, kie oni kultivas tabakon. -Ej- vorto povas ankaŭ signifi la homojn, kiuj tie laboras: Nia oficejo ŝanĝis la regulojn (la homoj en la oficejo ŝanĝis ilin).

#Estroj, kolegoj kaj laborvortoj

PMEG difinas -estr- kiel personon, kiu gvidas kaj decidas; tio, kio antaŭas, nomas la lokon aŭ aferon, pri kiu la persono decidas. La tabelo uzas ankaŭ la prefiksojn mal- „la kontraŭo” kaj eks- „eksa” (eksministro estas iama ministro).

#Paroli pri via laboro

Esperanto havas nur la difinitan artikolon la, kaj antaŭ profesio post esti nenio staras: Mi estas instruisto. La artikolo la montras ion difinitan: Li estas la direktoro.

Post kiel la substantivo, kiu nomas la rolon de la subjekto, restas en la baza formo; tiu, kiu nomas la rolon de la objekto, ricevas -n: La entrepreno dungis ŝin kiel kasiston (PMEG donas paralelan ekzemplon: Ili elektis ŝin kiel kasiston). Vidu la akuzativon kaj la demandvortojn kie kaj kio ĉe la tabelvortoj.

#Serĉi laboron

Kandidatiĝi signifas fariĝi kandidato; la ekzemplo de ReVo estas kandidato „al la posteno de direktoro”. Enposteniĝi estas „akiri postenon”, kaj dungiĝi „esti dungita” estas la -iĝ- paro de dungi.

#Laborvortoj en via lingvo kaj en Esperanto

• Profesoro ne estas ĉiu instruisto. En latinidaj landoj la sama radiko ofte nomas lernejan instruiston, sed ReVo diras, ke tiu senco estas tre misgvida internacie kaj en Esperanto nepre evitinda. Diru instruisto por lernejo; profesoro estas altranga instruisto en supera lernejo.
• Doktoro ne estas la baza vorto por kuracisto. La angla kaj la hispana doctor kaj la rusa доктор signifas ankaŭ kuraciston. En Esperanto doktoro unue estas scienca grado; ReVo aldonas, ke ĝi estas ankaŭ neformala ĝentiltitolo por kuracistoj.
• Oficisto ne estas oficiro. Oficisto profesie plenumas oficon, ekzemple en oficejo; oficiro estas armea estro ekde subleŭtenanto (ReVo). La angla officer kovras pli larĝan kampon, inkluzive de policisto kaj ŝtata funkciulo.
• Direktoro ne estas reĝisoro. La angla director nomas ankaŭ la gvidanton de teatraĵo aŭ filmo. En Esperanto direktoro estas estro de organizaĵo, dum reĝisoro aranĝas kaj direktas la scenejon en teatro (ReVo).
• Konduktoro ne estas ŝoforo. ReVo klarigas, ke konduktoro akompanas publikan veturilon kaj ekzemple kontrolas biletojn. La simileco kun la franca conducteur, kiu signifas ŝoforon, kaŭzas erarojn; la ŝoforo nomiĝas ŝoforo aŭ kondukisto.
• Ina formo. La germana (Lehrer – Lehrerin), la pola (nauczyciel – nauczycielka), la rusa (учитель – учительница) kaj la hispana (profesor – profesora) havas apartajn inajn formojn. Esperanto uzas -in-, sed ne postulas ĝin post seksneŭtralaj radikoj.
• Prononco de apartaj literoj. Ĵ en ĵurnalisto sonas kiel la franca j en journal, ŝ en poŝtisto kiel la angla sh, ĉ en ĉarpentisto kiel la angla ch en chair, ĝ en juĝisto kaj ĝardenisto kiel la angla j en jam, kaj ĥ en ĥirurgo kaj arĥitekto kiel la germana ch en Bach.

#Oftaj demandoj

#Kio estas la diferenco inter instruisto kaj profesoro?

Instruisto instruas profesie, ekzemple en lernejo. Profesoro estas altranga instruisto en supera lernejo, ekzemple en universitato.

#Ĉu oni diru kuracisto aŭ doktoro?

La baza vorto estas kuracisto (ina formo kuracistino). Doktoro estas unue scienca grado; ReVo aldonas, ke ĝi estas ankaŭ neformala ĝentiltitolo por kuracistoj, kiel en sinjoro doktoro.

#Kiel diri „mi estas instruisto” aŭ „mi laboras kiel instruisto”?

Mi estas instruisto aŭ Mi laboras kiel instruisto. Esperanto ne havas nedifinitan artikolon, do antaŭ la profesio nenio staras.

#Kio estas la diferenco inter -isto kaj -ano?

-ist- nomas tion, kion iu faras, ofte kiel profesion (verkisto). -an- nomas tion, al kio iu apartenas aŭ kie li loĝas (klubano). Kiam ambaŭ taŭgas, la uzo decidas: kristano, ne krististo.

#Ĉu oni aldonu -ino al profesioj de virinoj?

Post vira radiko kiel patro jes. Post seksneŭtrala profesia vorto kiel kuracisto ĝi estas libera: Ŝi estas kuracisto kaj Ŝi estas kuracistino ambaŭ estas ĝustaj.

#Kiel demandi pri la profesio de iu?

Diru Kio estas via profesio?, Kio estas via laboro? aŭ Kie vi laboras?

#Fontoj

• PMEG: IST, AN, UL, IN, EJ, ESTR, EKS
• PMEG: Seksa signifo de O-vortoj
• PMEG: Perverba priskribo de objekto
• ReVo: instruisto, profesoro, kuracisto, ĥirurgo, advokato, inĝeniero, arĥitekto, piloto, maristo, kamparano, ŝipano
• ReVo: labori, dungi, eksiĝi, kolego, posteno, kandidato, doktoro
• ReVo: oficisto, oficiro, direktoro, reĝisoro, konduktoro
• Tatoeba, CC BY 2.0 FR, frazoj #487741, #1623598, #3263101, #530379, #933450