Zawody i praca po esperancku: nauczyciel, lekarz, inżynier

Większość zawodów po esperancku kończy się na -isto: instruisto – „nauczyciel”, kuracisto – „lekarz”, kuiristo – „kucharz”. Przyrostek -ist- oznacza osobę zajętą jakąś czynnością, często zawodowo: z instrui – „uczyć” powstaje instruisto. Kilka zawodów to zwykłe rdzenie bez -ist-, na przykład kelnero – „kelner”, ŝoforo – „kierowca” i inĝeniero – „inżynier”. Zapis wymowy dzieli słowa na sylaby, a sylaba akcentowana jest zapisana wielkimi literami; dźwięki są zapisane po polsku (ĉ = cz, ĝ = dż, ĥ = ch, ĵ = ż, ŝ = sz, ŭ = ł, v = w).

#Jak powstają nazwy zawodów

To zwykłe przyrostki i imiesłowy. Łączą się jak w każdym słowotwórstwie: lern·ej·estr·o to „uczyć się + miejsce + kierownik”, czyli dyrektor szkoły.

#Co znaczy -ist- i gdzie go nie używa

PMEG, standardowa gramatyka opisowa, określa -ist- jako osobę, która często czymś się zajmuje, być może zawodowo. Dlatego instruisto uczy zawodowo, ale biciklisto – „rowerzysta” to każdy, kto często jeździ na rowerze, a esperantisto – każdy, kto zna esperanto i się nim posługuje. Polskie „-ista / -ysta” działa podobnie: rowerzysta czy esperantysta nie muszą z tego żyć. Dla precyzyjnego zawodu użyj złożenia: zamiast mglistego fiŝisto PMEG proponuje fiŝkaptisto – „rybak”, fiŝbredisto – „hodowca ryb” albo fiŝvendisto – „sprzedawca ryb”.

Wiele nazw zawodów to całe rdzenie i nie biorą -ist-. PMEG wymienia ĥirurgo – „chirurg”, barbiro – „fryzjer męski”, kelnero – „kelner”, aktoro – „aktor”, soldato – „żołnierz”, profesoro – „profesor” i ŝoforo – „kierowca”, i zaznacza, by nie mówić ĥirurgisto. ReVo również ma inĝeniero, advokato i sekretario jako zwykłe słowa bez -ist-. Żadna reguła nie przewiduje, które zawody tak działają, więc każdy zawód ucz się osobno. Fizikisto – „fizyk” wymaga natomiast -ist-, bo fiziko to sama nauka.

#Najczęstsze zawody według dziedzin

#Edukacja i zdrowie

#Jedzenie, sklepy i usługi

#Biuro, biznes, prawo i państwo

#Technika, budownictwo i transport

#Nauka, media i sztuka

#Wieś i morze

Kamparano to neutralne „człowiek ze wsi”. Polskie „wieśniak” oznacza też pogardliwie prostaka (Wikisłownik), a „włościanin” ReVo uznaje za przestarzałe.

#-ist-, -an- czy -ul-?

PMEG podaje, że gdy pasują dwa przyrostki, mówiący wybierają ten, który daje bardziej międzynarodową formę: kristano, nie krististo. Porównaj ŝipano – „osoba, która służy na statku” z maristo – „osoba, która żyje z morza”.

Nie dodawaj -ul- do słowa, które już nazywa osobę. PMEG podaje parolanto, nie parolantulo. To samo dotyczy laboranto i dungito.

#Formy żeńskie z -in-

Według PMEG -in- dodaje płeć żeńską. Po rdzeniu męskim jest obowiązkowe: patrino, fratino (zobacz słowa o rodzinie). Po rdzeniu neutralnym płciowo, a do takich należy większość nazw zawodów, jest dowolne: PMEG pisze Ŝi estas aktor(in)o i podaje, że Ŝi estas ŝoforo jest poprawne.

Tradycja dodaje -in- rutynowo, więc samo słowo obok żeńskiej pary może brzmieć jak męskie, ale liczba mnoga kuracistoj zwykle obejmuje wszystkich. PMEG zauważa, że od końca XX wieku coraz więcej mówiących przestało dodawać -in- z automatu, i uznaje oba nawyki za poprawne. Żeby podkreślić, że to mężczyzna, powiedz vira aktoro – „aktor mężczyzna”.

Podobny wybór mają Polacy: „nauczycielka” jest oczywiste, ale „lekarz”, „inżynier” czy „adwokat” bywają używane także o kobietach, choć coraz częściej słychać „lekarka”, „inżynierka” i „adwokatka”. Po esperancku wybór jest prostszy gramatycznie: forma żeńska to po prostu -in-, a jego brak nie czyni słowa błędnym.

#Miejsca pracy z -ej-

PMEG opisuje -ej- jako miejsce przeznaczone do czegoś. To, co stoi przed nim, to czynność lub osoba pracująca w danym miejscu: tajlorejo to miejsce, gdzie pracuje krawiec. Polskie „-arnia / -alnia” (piekarnia, pralnia) działa tak samo: bakejo – „piekarnia”, lavejo – „pralnia”.

Fabriko to osobny rdzeń. Dla fabryk PMEG zaleca jasne złożenia, takie jak ŝtalfabriko albo ŝtalejo – „huta stali” i tabakfarejo – „fabryka wyrobów tytoniowych”, bo tabakejo to miejsce, gdzie uprawia się tytoń. Słowo z -ej- może też oznaczać ludzi, którzy tam pracują: Nia oficejo ŝanĝis la regulojn – „Nasze biuro zmieniło zasady.”

#Szefowie, koledzy i słowa o pracy

PMEG określa -estr- jako osobę, która kieruje i decyduje; to, co stoi przed nim, to miejsce lub sprawa, którą ta osoba kieruje. W tabeli są też przedrostki mal- „przeciwieństwo” i eks- „były, poza urzędem” (eksministro „były minister”).

Para eksigi i eksiĝi działa jak polskie „zwolnić” i „zwolnić się”: pierwsze coś robi komuś, drugie dzieje się z samym podmiotem. Kolego ReVo definiuje jako kogoś, kto pełni ten sam urząd, zawód lub rzemiosło; dobrego znajomego czy „kumpla” nazwiesz amiko albo kamarado.

#Rozmowa o pracy

Pytanie Pri kio vi okupiĝas? ma tę samą budowę co polskie „Czym się zajmujesz?”: okupiĝi pri to „zajmować się czymś”.

Esperanto, tak jak polszczyzna, nie ma rodzajnika nieokreślonego „a”: Mi estas instruisto to po prostu „Jestem nauczycielem”. Po polsku zawód stoi tu w narzędniku, po esperancku w zwykłej formie podstawowej, bez -n. Rodzajnik la wskazuje coś konkretnego: Li estas la direktoro – „On jest tym dyrektorem”.

Po kiel „jako” rzeczownik określający rolę podmiotu zachowuje formę podstawową. Rzeczownik określający rolę dopełnienia dostaje -n: La entrepreno dungis ŝin kiel kasiston – „Firma zatrudniła ją jako kasjerkę” (paralela z PMEG: Ili elektis ŝin kiel kasiston). Polszczyzna robi to samo przypadkami: „pracuje jako kasjerka” (mianownik), ale „zatrudnili ją jako kasjerkę” (biernik). Zobacz biernik oraz słowa pytające kie i kio w słowach tabelowych.

#Szukanie pracy

Kandidatiĝi znaczy zostać kandydatem; przykład z ReVo to kandydat „al la posteno de direktoro” – „na stanowisko dyrektora”. Enposteniĝi to „objąć stanowisko”, a dungiĝi – „zostać zatrudnionym” – jest partnerem dungi z -iĝ-. Samą „rozmowę kwalifikacyjną” ReVo nazywa dungintervjuo.

#Pułapki dla mówiących po polsku

Wiele nazw zawodów zna Polak z własnego języka: aktoro, soldato, direktoro, sekretario, ĥirurgo, arĥitekto, inĝeniero, piloto. Kłopot zaczyna się tam, gdzie polskie słowo ma inne albo szersze znaczenie, jak w tabeli wyżej.

#Częste pytania

#Jak powiedzieć „nauczyciel” po esperancku?

Instruisto, w formie żeńskiej instruistino – „nauczycielka”, od instrui – „uczyć” z -ist-. Nauczyciel akademicki może być profesoro.

#Jak powiedzieć „lekarz” po esperancku?

Lekarz medycyny to kuracisto (żeńska forma kuracistino). Doktoro to przede wszystkim stopień naukowy „doktor”; ReVo dodaje, że bywa też nieformalnym, uprzejmym tytułem lekarzy, jak w sinjoro doktoro – „panie doktorze”.

#Jak powiedzieć „jestem nauczycielem” albo „pracuję jako nauczyciel”?

Mi estas instruisto albo Mi laboras kiel instruisto. Przed zawodem nic nie stoi, a jego końcówka się nie zmienia.

#Czym się różni -isto od -ano?

-ist- nazywa to, co człowiek robi, często zawodowo (verkisto – „pisarz”). -an- nazywa to, do czego człowiek należy lub gdzie mieszka (klubano – „członek klubu”). Gdy pasują oba, rozstrzyga zwyczaj: kristano, nie krististo.

#Czy do żeńskich nazw zawodów dodaje się -ino?

Po rdzeniach męskich, jak patro, trzeba. Po neutralnych nazwach zawodów, jak kuracisto, jest dowolne: Ŝi estas kuracisto i Ŝi estas kuracistino są poprawne.

#Jak zapytać „Czym się zajmujesz zawodowo?”

Powiedz Kio estas via profesio? – „Jaki jest twój zawód?”, Kio estas via laboro? – „Jaka jest twoja praca?” albo Kie vi laboras? – „Gdzie pracujesz?”.

#Źródła

• PMEG: IST, AN, UL, IN, EJ, ESTR, EKS
• PMEG: Seksa signifo de O-vortoj
• PMEG: Perverba priskribo de objekto
• ReVo: instruisto, kuracisto, ĥirurgo, advokato, inĝeniero, arĥitekto, piloto, maristo, kamparano
• ReVo: labori, dungi, eksiĝi, kolego, posteno, kandidato, doktoro
• ReVo: profesoro, juristo, bankisto, bankiero, oficiro, teleregilo, frizisto, meblisto, emeritiĝi, dungintervjuo
• Wikisłownik: wieśniak
• Tatoeba, CC BY 2.0 FR, zdania #487741, #1623598, #3263101, #530379, #933450