Szkoła po esperancku: przedmioty, przybory, lerni czy studi

Szkoła po esperancku to lernejo, zbudowane jako lern·ej·o, czyli „uczyć się” plus „miejsce”: miejsce przeznaczone do nauki. Uczeń to lernanto, nauczyciel – instruisto, a trzy najważniejsze czasowniki to lerni – „uczyć się”, instrui – „uczyć kogoś” i studi – „studiować, uczyć się pilnie”. Warto znać trzy pułapki: studento to student uczelni, profesoro to wykładowca uczelni, a lerni nie służy do mówienia „dowiedzieć się”. Zapis wymowy dzieli słowa na sylaby, a sylaba akcentowana jest zapisana wielkimi literami; dźwięki są zapisane po polsku (ĉ = cz, ĝ = dż, ĥ = ch, ŭ = ł, v = w, c = jak w „cena”).

#Rodzaje szkół

Nazwy i wiek uczniów na poszczególnych szczeblach różnią się w zależności od kraju, dlatego słownik ReVo określa je przez miejsce w kolejności szkół i podaje przedziały wieku zależne od kraju.

Angielskie „college” (słowo znane też Polakom) nie ma jednego odpowiednika. ReVo definiuje kolegio jako instytut lub wydział i wymienia je obok gimnazio i liceo jako możliwą szkołę średnią, więc dla precyzji mów universitato, fakultato albo mezlernejo.

#Polskie szkoły po esperancku

Polski system szkolny zmieniał się w ostatnich latach, więc jego nazwy nie zawsze pokrywają się z esperanckimi. Od roku szkolnego 2017/18 szkoła podstawowa jest znów ośmioletnia, a liceum ogólnokształcące trwa cztery lata i kończy się egzaminem maturalnym. Gimnazja, do których chodziła młodzież w wieku 13–16 lat, działały w latach 1999–2019 (Wikipedia).

Uwaga na gimnazio: w ReVo to po prostu szkoła średnia, a nie polskie gimnazjum jako etap między podstawówką a liceum. W Niemczech Gymnasium to ośmio- lub dziewięcioletnia szkoła średnia (Wikipedia), więc rozmówca z innego kraju usłyszy w tym słowie co innego niż Polak. O dawnym polskim gimnazjum mów opisowo, na przykład mezlernejo.

#Ludzie w szkole

Dwóch fałszywych przyjaciół trzeba się wystrzegać. O dziecku w szkole ReVo radzi mówić lernanto, nie studento. Polszczyzna ma tu przewagę, bo już rozróżnia „ucznia” i „studenta”: lernanto to uczeń, studento – student. Drugi fałszywy przyjaciel to profesoro: ReVo oznacza znaczenie z krajów romańskojęzycznych, czyli nauczyciela szkoły podstawowej lub średniej, jako mylące w skali międzynarodowej i do unikania w esperancie. Polacy znają podobny zwyczaj, bo w liceum nauczyciela potocznie nazywa się „profesorem” (Wikipedia). Po esperancku taki nauczyciel to instruisto, a profesoro to wykładowca uczelni. Więcej słów o pracy jest na stronie zawody i praca.

#Przedmioty szkolne

Przedmiot szkolny to fako – „dział, dziedzina” wiedzy, a ReVo w przykładzie przy fako nazywa przedmioty szkolne lernofakoj. Języki nazywa się przymiotnikiem: la angla – „angielski”, la franca – „francuski”, la pola – „polski”. Polak rozpozna prawie wszystkie nazwy przedmiotów, bo pochodzą z tych samych łacińskich i greckich rdzeni.

#Przybory szkolne i przyrostek -il-

PMEG opisuje przyrostek -il- jako „przyrząd, urządzenie, środek”: to, co stoi przed nim, wskazuje czynność. Dlatego z skribi – „pisać” powstaje skribilo, czyli każde narzędzie do pisania. Zwykłe rdzenie, takie jak libro, kajero i krajono, nie biorą -il-.

#Lekcje, zadania domowe i egzaminy

#Czasowniki: uczyć się, uczyć, egzaminować

#Uczyć się, studiować czy uczyć: lerni, studi, instrui

ReVo definiuje lerni jako przyswajanie wiedzy i nawyków z nauki, sztuki, rzemiosła lub sportu, a także zdobywanie wiedzy przez doświadczenie. Studi to pilna praca – kursy, lektura, ćwiczenia – by zdobyć głęboką wiedzę w danej dziedzinie. Instrui to przekazywać wiedzę: instrui ion al iu albo instrui iun pri io.

Polskie „uczyć się” i „uczyć” mają ten sam rdzeń, a różni je tylko „się”: lerni to „uczyć się”, instrui – „uczyć kogoś”. Polskie „studiować” znaczy zarówno „być na studiach”, jak i „zgłębiać dziedzinę”, więc dobrze pasuje do studi. Dwa czasowniki dla uczącego się nakładają się: o języku można powiedzieć zarówno Mi lernas Esperanton, jak i Mi studas Esperanton; drugie zdanie podkreśla świadomy tok nauki. Typowe potknięcia:

Polak łatwo pomyli lerni z instrui, bo po polsku dzieli je jedno małe „się”: „uczę esperanta” to instrui, „uczę się esperanta” to lerni. Błąd z lerni w znaczeniu „dowiedzieć się” zdarza się za to głównie anglojęzycznym (angielskie „I learned that…”), bo po polsku „dowiedzieć się” i „nauczyć się” to osobne czasowniki. Polskie „egzaminować” to dokładnie ekzameni: egzaminuje nauczyciel, a uczeń „zdaje egzamin”, czyli ekzameniĝas.

#Rozmowa o szkole

#Słowa szkolne z części słów

Instruanto to każdy, kto uczy w danej chwili, a instruisto uczy zawodowo; porównaj przyrostki, słowotwórstwo i imiesłowy. Przyrostek -iĝ- „stawać się” daje diplom·iĝ·i, dosłownie „dojść do posiadania dyplomu”. Jeśli chcesz nauczyć się samego esperanta, zacznij od przewodnika po nauce; strona o egzaminach opisuje egzaminy certyfikacyjne KER.

#Częste pytania

#Jak powiedzieć „szkoła” po esperancku?

Lernejo. „W szkole” to en la lernejo, a „do szkoły” – al la lernejo: Mi estas en la lernejo, Mi iras al la lernejo.

#Czym różni się lerni od studi?

Lerni to przyswajać wiedzę lub umiejętność: lerni naĝi. Studi to gruntownie przepracowywać dziedzinę, jak na kierunku studiów: studi fizikon. O języku mówi się i tak, i tak, więc zarówno Mi lernas Esperanton, jak i Mi studas Esperanton jest poprawne; instrui to „uczyć kogoś”.

#Czym różni się lernanto od studento?

Lernanto to każdy, kto się uczy, i właściwe słowo dla dziecka w szkole. Studento to uczący się na uczelni lub w akademii.

#Jak powiedzieć „uczę się” i „uczę” po esperancku?

„Uczę się esperanta” to Mi lernas Esperanton, a „uczę esperanta” – Mi instruas Esperanton. Po polsku różni je tylko „się”, po esperancku to dwa osobne czasowniki.

#Jak powiedzieć „mam jutro egzamin” po esperancku?

Mi havas ekzamenon morgaŭ. Egzamin się zdaje: ekzameniĝi lub fari ekzamenon; zdać go to trapasi ekzamenon.

#Jak powiedzieć „liceum” i „uczelnia” po esperancku?

Liceum to liceo albo ogólniej mezlernejo. Dla uczelni wybierz universitato, fakultato albo supera lernejo zależnie od znaczenia.

#Źródła

• ReVo: lernejo, bazlernejo, mezlernejo, lernanto, lerni, lernilo, instrui, studi, studento, ekzameni, ekzameno, ekzameniĝi, ekzamenisto, diplomo, klaso, leciono, profesoro, universitato
• ReVo: gimnazio, liceo, kolegio, rektoro, infanĝardeno, fako, ĥemio, kemio, matematiko, geografio, historio, gimnastiko, gimnastikejo, klasĉambro, fiziko, biologio, lingvo, literaturo, muziko, sporto, arto, desegni
• ReVo: kajero, krajono, skribilo, gumo, tabulo, kreto, pupitro, liniilo, kalkulilo, pintigi, tornistro, dorsosako, horaro, hejmtasko, noto, ekscii
• PMEG: EJ, IL, IST, ESTR, AN, IĜ, Participoj kiel O-vortoj, Bazaj reguloj de elparolo
• Wikipedia (pl): Szkoła podstawowa, Gimnazjum, Liceum ogólnokształcące, Przedszkole, Profesor
• Wiktionary, CC BY-SA 4.0: diplomiĝi
• Tatoeba, CC BY 2.0 FR, użycie sprawdzone na zdaniach #558938, #597790, #552655, #561521