Ubrania po esperancku: koszula, spodnie, buty i zakupy

Ubrania po esperancku to vestoj, od vesto – „odzież, ubranie”, a pojedyncza część garderoby to vestaĵo. Nosi się je czasownikiem porti lub surhavi, wkłada surmeti, a kogoś ubiera vesti. Zapis wymowy dzieli słowa na sylaby, a sylaba akcentowana jest zapisana wielkimi literami; dźwięki są zapisane po polsku (ĉ = cz, ĝ = dż, ĥ = ch, ĵ = ż, ŝ = sz, ŭ = ł, v = w, c = jak w „cena”).

#Ubrania na co dzień

Polak rozpozna od razu kilka z tych słów: sandalo – „sandał”, svetero – „sweter”, pulovero – „pulower”, palto – „palto”, kravato – „krawat”, ŝorto – „szorty”, piĵamo – „piżama”. Uwaga na litery: polskie „dż” zapisuje się po esperancku jako ĝ (ĝinzo – „dżinsy”), a „ż” jako ĵ (piĵamo – „piżama”).

#Bielizna, ubrania do spania i do kąpieli

#Obuwie, nakrycia głowy i dodatki

Ganto ma też przenośne znaczenie, takie samo jak w polszczyźnie: ĵeti ganton to „rzucić rękawicę”, czyli wyzwać kogoś (ReVo przytacza to użycie).

#Części ubrań i materiały

Materiał zamienia się w przymiotnik przez -a: lana ŝalo – „wełniany szal”, kotona ĉemizo – „bawełniana koszula”, leda jako – „skórzana kurtka”. Większość tych słów pochodzi z Fundamento z 1905 roku. Robo, palto, bluzo, sandalo, piĵamo, zipo i kaskedo to późniejsze Oficjalne Dodatki, a pulovero, svetero, ŝorto i ĝinzo są w ReVo, ale nie mają oznaczenia „oficjalne”.

#Fałszywi przyjaciele dla Polaków

#Czasowniki o ubraniach

#Porti, surhavi czy surmeti?

Surmeti to moment wkładania. Porti i surhavi opisują noszenie. Porti znaczy też „nieść”, więc Li portas la mantelon może znaczyć, że ma płaszcz na sobie albo że go niesie; surhavi (w ReVo „mieć na sobie”) znaczy tylko „nosić na sobie”. Polszczyzna jest tu bardzo podobna: „nosić” też znaczy i „mieć na sobie”, i „dźwigać”, a „mieć na sobie” to dosłownie surhavi.

Vesti potrzebuje dopełnienia, tak jak polskie „ubierać”: Ŝi vestas la infanon. – „Ubiera dziecko.” O sobie powiedz vestiĝi lub vesti sin: La infano vestiĝas mem. – „Dziecko ubiera się samo.” Różnicę wyjaśnia strona o -ig- i -iĝ-, a sin – strona o zaimkach.

Esperanto rozdziela to, co w polszczyźnie bywa mylone. W mowie często słychać „ubrać kurtkę”, ale według poradni językowej PWN to regionalizm: w polszczyźnie standardowej ubiera się osobę (vesti), a część garderoby się wkłada (surmeti).

#Jak tworzy się nazwy ubrań

Słowo główne stoi na końcu: kap·vest·o to „głowa-ubranie”. Więcej w artykułach o słowotwórstwie, przedrostkach i przyrostkach.

PMEG podaje dla -aĵ- przykład tolo → tolaĵo „coś zrobionego z płótna”, a dla -ej- – ĉapelejo „sklep z kapeluszami albo miejsce, gdzie się je przechowuje”.

#Rozmiary i kolory

Przymiotniki zgadzają się z rzeczownikiem: Ĉi tiuj ŝuoj estas tro malgrandaj. – „Te buty są za małe.” Dla „dłuższy” użyj pli: Mi serĉas pli longan jupon. – „Szukam dłuższej spódnicy.” Zwróć uwagę na dopełnienie: polskie „szukam” wymaga dopełniacza („spódnicy”), a po esperancku zawsze stoi biernik z -n. Zobacz stopniowanie i biernik. Kolory to też przymiotniki: ruĝa jupo, helblua ĉemizo. Strona o kolorach podaje je z odcieniami.

#Zwroty na zakupach

#Oglądanie i przymierzanie

ReVo definiuje provbudo jako kabinę w sklepie z ubraniami, w której przymierza się ubrania. Surprovi to dokładny czasownik, ale zwykłe provi też jest częste.

#Rozmiar i dopasowanie

Tu sidi znaczy „pasować, dobrze leżeć” (ReVo: odpowiadać pod względem wyglądu); polskie „ubranie dobrze na kimś siedzi” działa tak samo. Mezuro, dosłownie „miara”, oznacza rozmiar ubrania.

#Cena i płatność

Sklep to butiko lub vendejo, a sprzedawca – butikisto. Sklep z odzieżą to vestvendejo (słowo z ReVo) lub vestobutiko. Gdy bierzesz kilka rzeczy, użyj ilin: Mi prenos ilin. – „Biorę je.”

#Co masz na sobie?

Co nosić w jakiej porze roku, wyjaśnia strona pogoda i pory roku.

#Częste pytania

#Jak powiedzieć „ubrania” po esperancku?

Vestoj. Pojedyncza sztuka to vestaĵo. „Nosić” to porti albo surhavi: Mi portas ruĝan robon. – „Mam na sobie czerwoną sukienkę.”

#Jak powiedzieć „sukienka” po esperancku?

Robo: Ŝi surhavas ruĝan robon. – „Ma na sobie czerwoną sukienkę.” Czasownik „ubierać” to vesti.

#Jak powiedzieć „założyć” i „zdjąć” ubranie po esperancku?

„Założyć” lub „włożyć” to surmeti, a „zdjąć” – demeti: Mi surmetas la mantelon. – „Zakładam płaszcz.” Mi demetas la ŝuojn. – „Zdejmuję buty.”

#Jaka jest różnica między porti a surmeti?

Surmeti znaczy włożyć ubranie, a porti i surhavi – nosić je, mieć je na sobie. Demeti je zdejmuje.

#Jak zapytać „Czy mogę to przymierzyć?” po esperancku?

Ĉu mi povas provi ĝin? albo dokładniej Ĉu mi povas surprovi ĝin?

#Czy pantalono jest w liczbie pojedynczej czy mnogiej?

W pojedynczej. Spodnie to jedna część garderoby, unu pantalono, a dwie pary to du pantalonoj. To samo dotyczy słów kalsono, ŝorto i ĝinzo. Buty, rękawiczki i skarpetki działają odwrotnie: ŝuo, ganto i ŝtrumpo oznaczają po jednej sztuce, więc para to paro da ŝuoj.

#Źródła

• ReVo: vesto, vesti, vestaĵo, vestaro, vestejo, subvesto, kapvesto, piedvesto, noktovesto, laborvesto, senvestiĝi
• ReVo: ĉemizo, T-ĉemizo, pantalono, jupo, robo, jako, mantelo, palto, bluzo, pulovero, svetero, veŝto, ĝinzo, ŝorto, kostumo, bankostumo, kalsono, mamzono
• ReVo: ŝuo, boto, sandalo, ŝtrumpo, ŝtrumpeto, ĉapelo, ĉapo, kaskedo, kapelo, kravato, zono, ganto, ŝalo, monujo
• ReVo: butono, butonumi, poŝo, maniko, zipo, ŝtofo, lano, kotono, silko, ledo, trikaĵo, kudri, kudristo, kudrejo
• ReVo: meti (surmeti, demeti), porti, havi (surhavi), provi, surprovi, provbudo, sidi, vestoŝranko, rabato, butiko
• PMEG: AĴ, EJ, IĜ
• PWN Poradnia Językowa: Buty ubrać, włożyć czy założyć? (odpowiedź prof. Mirosława Bańki, 2006)
• Tatoeba (CC BY 2.0 FR), użyta tylko do sprawdzenia użycia: #464632 pantalonon aŭ jupon, #555050 surprovi, #1687098 bone sidas, #570339 sin vestas, #1461552 mezuro