Muzyka, sztuka i kultura po esperancku: słownictwo

Muzyka to po esperancku muziko, piosenka – kanto, obraz – pentraĵo, film – filmo, a książka – libro. Na instrumencie gra się czasownikiem ludi, muzyki słucha się z aŭskulti, a sztukę teatralną lub film ogląda się z spekti. Słowa na osoby, miejsca i dzieła wyrastają z jednego rdzenia: pentri – „malować” daje pentristo – „malarz” i pentraĵo – „obraz”. Zapis wymowy dzieli słowa na sylaby, a sylaba akcentowana jest zapisana wielkimi literami; dźwięki są zapisane po polsku (ĉ = cz, ĝ = dż, ĥ = ch, ĵ = ż, ŝ = sz, ŭ = ł, v = w, c = jak w „cena”). Podstawy hobby, takie jak ŝati i ludi, są na stronie hobby i sport; ta strona dodaje szersze słownictwo.

#Muzyka i śpiew

#Instrumenty muzyczne

Aby powiedzieć, że grasz na instrumencie, użyj ludi z dopełnieniem na -n: Dick ludis pianon kaj Lucy kantis – „Dick grał na pianinie, a Lucy śpiewała.” Życzenie działa tak samo: Mi ĉiam volis lerni ludi tamburon – „Zawsze chciałem nauczyć się grać na bębnach.” ReVo cytuje też ludi sur la gitaro; zob. biernik. Wykonawca dostaje -ist-, ale ReVo definiuje violonisto jako zawodowca, więc w odniesieniu do hobby bezpieczniejszy jest czasownik: Mi ludas gitaron.

#Sztuka, malarstwo i muzea

Desegni rysuje kształty liniami, pentri używa kolorów, a farbi pokrywa powierzchnię, jak w przykładzie z ReVo blankfarba muro – „pomalowana na biało ściana”.

#Teatr, film i telewizja

#Książki i literatura

#Czasowniki do słuchania, oglądania i tworzenia

ReVo definiuje aŭskulti jako zwracanie uwagi po to, by usłyszeć, a aŭdi jako odbieranie dźwięków uszami. Spekti dotyczy czegoś wystawianego lub pokazywanego: ReVo opisuje je jako oglądanie i słuchanie tego, co jest prezentowane w teatrze, kinie lub cyrku. Rigardi to kierowanie oczu na coś.

#Od rdzenia do osoby, miejsca i dzieła

Znasz jeden rdzeń, a dostajesz całą rodzinę: z kanti wynikają kanto, kantisto i kantado. Zob. przyrostki i słowotwórstwo.

#Dla Polaków: pułapki i ułatwienia

Grać na gitarze, grać w tenisa. Polszczyzna wymaga „na” przy instrumentach i „w” przy grach. Po esperancku jest jedna konstrukcja: ludi gitaron, ludi tenison, bez przyimka, z -n. Forma z sur (ludi sur la gitaro), najbliższa polskiemu „na”, też jest poprawna.

Romano to każda powieść. Polski „romans” oznacza historię miłosną lub powieść o miłości, a romano to po prostu „powieść” dowolnego rodzaju; ReVo podaje też znaczenie „Rzymianin”.

Orgeno, nie organo. Polskie „organy” (instrument) mają tylko liczbę mnogą, a esperancki orgeno jest rzeczownikiem w liczbie pojedynczej. Organo to narząd ciała. Podobnie violono to „skrzypce”: du violonoj – „dwoje skrzypiec”.

Kino ma dwa słowa. Polskie „kino” to i budynek, i dziedzina sztuki. Po esperancku budynek to kinejo (Mi iras al la kinejo – „Idę do kina”), a sztuka filmowa – kino.

Malować, pomalować, rysować. Polskie „malować” obejmuje obraz i ścianę. Po esperancku obraz to pentri, pokrycie powierzchni farbą – farbi, a rysunek – desegni. Malarz-artysta to pentristo.

Słuchać, słyszeć, oglądać. Pary „słuchać – słyszeć” oddają aŭskulti – aŭdi. „Oglądać” przedstawienie lub film to spekti, a „patrzeć” – rigardi.

Wymowa. Ĵazo czyta się „ŻA-zo”, nie „dżez”. Reĝisoro ma ĝ, czyli „dż”: „re-dżi-SO-ro”, choć polski „reżyser” ma „ż”. Ĥoro to „CHO-ro”, jak polski „chór”. Litera ŭ w aŭtoro i aplaŭdi to „ł”.

Podobać się. Polskie „podobać się” działa jak plaĉi al: podmiotem jest rzecz, a osoba stoi w celowniku. Ĉu la ekspozicio plaĉis al vi? – „Czy wystawa ci się podobała?”

#Przydatne zwroty

Kian muzikon? pyta o rodzaj muzyki, a Kiun muzikon? pytałoby o jedną z góry znanych (zob. korelatywy). W zdaniu Ĉu la ekspozicio plaĉis al vi? wystawa jest podmiotem, a osoba stoi po al; o plaĉi i ŝati zob. uczucia.

#Własna muzyka, filmy i książki esperanta

Esperanto ma własną kulturę. Wytwórnia Vinilkosmo wydaje albumy esperanckie od 1990 roku, festiwal KEF rozpoczął się w 1986 roku, a Angoroj (1964) to pierwszy film fabularny nakręcony w całości po esperancku. Przekład Zamenhofa, Hamleto, ukazał się w 1894 roku, a Gerda malaperis! (1983) Claude’a Pirona to powieść kryminalna napisana dla uczących się. Więcej na stronach o muzyce i filmie oraz literaturze esperanckiej. Na początek rozmowy: Ĉu vi konas grupon, kiu kantas en Esperanto? – „Znasz zespół, który śpiewa po esperancku?”

#Częste pytania

#Jak powiedzieć po esperancku „gram na gitarze”?

Mi ludas gitaron. Przy każdym instrumencie użyj ludi z -n: ludi pianon, ludi violonon. Istnieje też forma z sur: ludi sur la gitaro.

#Jaka jest różnica między aŭskulti a aŭdi?

Aŭskulti to słuchać celowo, a aŭdi – słyszeć. Mi aŭskultis sed mi aŭdis nenion znaczy „Słuchałem, ale nic nie słyszałem”.

#Jak po esperancku powiedzieć „malarz”, „obraz” i „rzeźbiarz”?

Pentristo, pentraĵo i skulptisto. Dodaj -ist- do rdzenia, by nazwać osobę, a -aĵ-, by nazwać wytworzoną rzecz.

#Jak po esperancku jest „kino”?

Kinejo to budynek, w którym pokazuje się filmy, a kino to sztuka filmowa, jak w Vi ŝatas kinon, ĉu ne? – „Lubisz kino, prawda?”

#Jakie jest esperanckie słowo na „powieść”?

Romano. Nowela to novelo, opowiadanie – rakonto, a utwór poetycki – poemo. Autor to verkisto lub aŭtoro.

#Źródła

• ReVo: muziko, muziki, muzikisto, muzikaĵo, muzikilo, kanto, kanti, kantisto, kantado, komponi, komponisto, koncerto, koncertejo, orkestro, dirigento, ĥoro, koruso, grupo (muzikgrupo), simfonio, ĵazo, repo, roko, lulkanto
• ReVo: instrumento, piano, orgeno, organo, sintezilo, gitaro, violono, violonĉelo, kontrabaso, harpo, fluto, klarneto, hobojo, fagoto, trumpeto, trombono, saksofono, akordiono, tamburo, tamburisto
• ReVo: arto, artisto, belarto, skulptarto, pentri, pentraĵo, pentristo, farbo, farbi, peniko, desegni, desegnaĵo, skulpti, skulptaĵo, skulptisto, statuo, bildo, portreto, pejzaĝo, foto, fotilo, fotografi, muzeo, galerio, ekspozicio
• ReVo: teatro, teatraĵo, aktoro, aktorino, rolo, scenejo, scenaro, reĝisoro, spekti, spektanto, spektaklo, dramo, komedio, tragedio, bileto, aplaŭdi, filmo, filmi, filmisto, desegnofilmo, kino, kinejo, televido
• ReVo: libro, librejo, romano, novelo, rakonto, fabelo, poemo, poezio, poeto, verso, rimo, verki, verko, verkisto, verkaro, aŭtoro, ĉapitro, legi, biblioteko, eldoni, eldonejo, aŭskulti, aŭdi, rigardi, ludi
• PMEG: IST, AĴ, EJ, IL, AR, AD, IND, tabelvortoj (kia, kiu), similsignifaj verboj (ŝati, plaĉi)
• Tatoeba (CC BY 2.0 FR), zdania cytowane lub zaadaptowane: #428624 Dick ludis pianon kaj Lucy kantis, #2060708 Mi ĉiam volis lerni ludi tamburon, #429962 Ĉu vi povas kanti tiun kanton?, #517894 Mi aŭskultis sed mi aŭdis nenion, #482125 Ni spektis novan elsendon en televido, #704693 Mia ŝatokupo estas pentri sovaĝajn florojn, #4507392 Kiom da simfonioj komponis Betoveno?, #720003 Ĉu tiun ĉi libron verkis vi?, #428583 Dum la manĝo mi legis libron, #520223 Kie estas la plej proksima muzeo?, #5790666 Ĉu la ekspozicio plaĉis al vi?, #453495 Ĉu vi iras al la kinejo?, #447166 Kiu estas via plej ŝatata aktoro?, #3494231 Vi ŝatas kinon, ĉu ne?; zaadaptowane z #451182 Kiom kostas enirbileto por la koncerto?
• Wikipedia, Vinilkosmo, Angoroj; Vikipedio, Kultura Esperanto-Festivalo, Gerda malaperis!; Project Gutenberg, Hamleto