Muziko, arto kaj kulturo en Esperanto: vortoj kaj frazoj

La Esperantaj vortoj pri arto havas internaciajn radikojn: muziko, kanto, pentraĵo, filmo kaj libro. Muzikilon oni ludas per ludi, muzikon oni aŭskultas per aŭskulti kaj teatraĵon aŭ filmon oni spektas per spekti. Vortoj pri personoj, lokoj kaj verkoj kreskas el unu radiko: pentri donas pentristo kaj pentraĵo. La prononcaj gvidiloj dividas la vortojn en silabojn kun la akcenta silabo en majuskloj. Bazajn vortojn pri liberaj okupoj, kiel ŝati kaj ludi, vidu ĉe ŝatokupoj kaj sportoj; ĉi tiu paĝo aldonas pli vastan vortprovizon.

#Muziko kaj kantado

#Muzikiloj

Por diri, ke oni ludas muzikilon, uzu ludi kun la objekta finaĵo -n: Dick ludis pianon kaj Lucy kantis. Deziro funkcias same: Mi ĉiam volis lerni ludi tamburon. ReVo citas ankaŭ ludi sur la gitaro; vidu la akuzativon. Ludanto ricevas -ist-, sed ReVo difinas violonisto kiel profesiulon, do por ŝatokupo la verbo pli sekuras: Mi ludas gitaron.

#Arto, pentrado kaj muzeoj

Desegni montras formojn per linioj, pentri uzas kolorojn, kaj farbi kovras surfacon, kiel en la ekzemplo de ReVo blankfarba muro.

#Teatro, filmo kaj televido

#Libroj kaj literaturo

#Verboj pri aŭskultado, spektado kaj farado

ReVo difinas aŭskulti kiel atenti por aŭdi, kaj aŭdi kiel percepti per la oreloj. Spekti estas por io prezentata: ReVo priskribas ĝin kiel rigardi kaj aŭskulti tion, kio estas montrata en teatro, kinejo aŭ cirko. Rigardi estas direkti la okulojn al io.

#De radiko al persono, loko kaj verko

Lernu unu radikon, kaj vi ricevas la tutan familion: kanti donas kanto, kantisto kaj kantado. Vidu la paĝojn pri sufiksoj kaj vortfarado.

#Utilaj frazoj

Kian muzikon? demandas pri la speco de muziko; Kiun muzikon? demandus pri difinita elekto el konata aro (vidu korelativojn). En Ĉu la ekspozicio plaĉis al vi? la ekspozicio estas la subjekto kaj la persono venas post al; pri plaĉi kaj ŝati vidu sentojn.

#Muzikaj kaj artaj vortoj en via lingvo kaj en Esperanto

Kelkaj vortoj aspektas konataj, sed signifas ion alian ol en via lingvo:

Ankaŭ la strukturo de la lingvoj diferencas:

• Muzikilo ricevas -n. La pola grać na pianinie, la rusa играть на пианино kaj la franca jouer du piano havas prepozicion. Esperanto simple diras ludi pianon. La hispana uzas apartan verbon, tocar el piano, dum Esperanto uzas ludi ankaŭ por ludoj.
• Prononco. Ĥ en ĥoro sonas kiel la pola ch, la rusa х aŭ la germana ch en Bach; ĵ en ĵazo kiel la franca j en jour aŭ la pola ż; ĉ en violonĉelo kiel la itala c en cello aŭ la pola cz; ĝ en pejzaĝo kiel la angla j en jam aŭ la pola dż.

#Propra muziko, filmoj kaj libroj de Esperanto

Esperanto havas propran kulturon. La diskoeldonejo Vinilkosmo eldonas Esperantajn albumojn ekde 1990, la festivalo KEF komenciĝis en 1986, kaj Angoroj (1964) estas la unua plenlonga filmo farita tute en Esperanto. La traduko de Hamleto far Zamenhof aperis en 1894, kaj Gerda malaperis! (1983) de Claude Piron estas krimromano verkita por lernantoj. Pli legu ĉe muziko kaj filmo kaj Esperanta literaturo. Por komenci konversacion: Ĉu vi konas grupon, kiu kantas en Esperanto?

#Oftaj demandoj

#Kiel oni diras „Mi ludas gitaron” en Esperanto?

Mi ludas gitaron. Uzu ludi kun -n por ĉiu muzikilo: ludi pianon, ludi violonon. Ekzistas ankaŭ la formo kun sur: ludi sur la gitaro.

#Kio estas la diferenco inter aŭskulti kaj aŭdi?

Aŭskulti estas aŭdi atente kaj intence; aŭdi estas percepti per la oreloj. Mi aŭskultis sed mi aŭdis nenion.

#Kiel oni nomas la artiston kaj lian verkon?

Aldonu -ist- al la radiko por la persono (pentristo, skulptisto) kaj -aĵ- por la farita aĵo (pentraĵo, skulptaĵo).

#Kio estas „kino” en Esperanto?

Kinejo estas la konstruaĵo, kie oni montras filmojn; kino estas la arto de filmo, kiel en Vi ŝatas kinon, ĉu ne?

#Kiel oni nomas longan prozan verkon?

Romano. Mallonga prozaĵo estas novelo, rakonto rakonto kaj poemo poemo. La aŭtoro estas verkisto aŭ aŭtoro.

#Fontoj

• ReVo: muziko, muziki, muzikisto, muzikaĵo, muzikilo, kanto, kanti, kantisto, kantado, komponi, komponisto, koncerto, koncertejo, orkestro, dirigento, ĥoro, koruso, grupo (muzikgrupo), simfonio, ĵazo, repo, roko, lulkanto
• ReVo: instrumento, piano, orgeno, organo, sintezilo, gitaro, violono, violonĉelo, kontrabaso, harpo, fluto, klarneto, hobojo, fagoto, trumpeto, trombono, saksofono, akordiono, tamburo, tamburisto
• ReVo: arto, artisto, belarto, skulptarto, pentri, pentraĵo, pentristo, farbo, farbi, peniko, desegni, desegnaĵo, skulpti, skulptaĵo, skulptisto, statuo, bildo, portreto, pejzaĝo, foto, fotilo, fotografi, muzeo, galerio, ekspozicio
• ReVo: teatro, teatraĵo, aktoro, aktorino, rolo, scenejo, scenaro, reĝisoro, spekti, spektanto, spektaklo, dramo, komedio, tragedio, bileto, aplaŭdi, filmo, filmi, filmisto, desegnofilmo, kino, kinejo, televido
• ReVo: libro, librejo, romano, novelo, rakonto, fabelo, poemo, poezio, poeto, verso, rimo, verki, verko, verkisto, verkaro, aŭtoro, ĉapitro, legi, biblioteko, eldoni, eldonejo, aŭskulti, aŭdi, rigardi, ludi
• PMEG: IST, AĴ, EJ, IL, AR, AD, IND, tabelvortoj (kia, kiu), similsignifaj verboj (ŝati, plaĉi)
• Tatoeba (CC BY 2.0 FR), citataj aŭ adaptitaj frazoj: #428624 Dick ludis pianon kaj Lucy kantis, #2060708 Mi ĉiam volis lerni ludi tamburon, #429962 Ĉu vi povas kanti tiun kanton?, #517894 Mi aŭskultis sed mi aŭdis nenion, #482125 Ni spektis novan elsendon en televido, #704693 Mia ŝatokupo estas pentri sovaĝajn florojn, #4507392 Kiom da simfonioj komponis Betoveno?, #720003 Ĉu tiun ĉi libron verkis vi?, #428583 Dum la manĝo mi legis libron, #520223 Kie estas la plej proksima muzeo?, #5790666 Ĉu la ekspozicio plaĉis al vi?, #453495 Ĉu vi iras al la kinejo?, #447166 Kiu estas via plej ŝatata aktoro?, #3494231 Vi ŝatas kinon, ĉu ne?; adaptita laŭ #451182 Kiom kostas enirbileto por la koncerto?
• Wikipedia (angle), Vinilkosmo, Angoroj; Vikipedio, Kultura Esperanto-Festivalo, Gerda malaperis!; Projekto Gutenberg, Hamleto