Frazoj
Priskribi homojn en Esperanto: aspekto kaj karaktero
Diru, kia homo estas, per esti kaj adjektivo, kaj lasu -em-, -ul- kaj mal- krei la plej multajn vortojn pri karaktero.
Homon oni priskribas en Esperanto per esti kaj adjektivo kun la finaĵo -a: Ŝi estas alta, Li estas afabla. Por tio, kion homo havas, oni uzas havi kaj substantivon: Li havas barbon. Oni demandas per Kia li estas? aŭ Kiel li aspektas?. La prononcaj gvidiloj dividas la vortojn en silabojn kun la akcenta silabo en majuskloj.
Demandi pri homo
| Frazo | Prononco | Noto |
|---|---|---|
| Kia ŝi estas? | KI-a ŝi ES-tas | demando pri aspekto aŭ karaktero; la ekzemplo de PMEG daŭras per Ĉu li estas maljuna aŭ juna? |
| Kiel ŝi aspektas? | KI-el ŝi as-PEK-tas | demando pri la ekstera aspekto; aspekti signifas havi certan aspekton |
| Kiel alta vi estas? | KI-el AL-ta vi ES-tas | ankaŭ kiom alta, kiu laŭ PMEG emfazas la altan gradon |
| Kiom da jaroj vi havas? | KI-om da JA-roj vi HA-vas | aŭ Kiom aĝa vi estas? |
Alteco, korpo kaj aĝo
| Vorto | Prononco | Noto |
|---|---|---|
| alta | AL-ta | pri homo kaj pri aĵo (alta monto); altkreska estas alta laŭ staturo |
| malalta | mal-AL-ta | la kontraŭo de alta, ankaŭ pri aĵoj |
| de meza kresko | de ME-za KRES-ko | kresko estas la staturo de homo (ReVo) |
| maldika | mal-DI-ka | ne dika; noto de ReVo konsilas ĝin anstataŭ magra |
| svelta | SVEL-ta | maldika kaj gracia |
| dika | DI-ka | pri homo, korpo kaj aĵo (dika libro) |
| korpulenta | kor-pu-LEN-ta | peze konstruita; ReVo: dika, malsvelta |
| forta | FOR-ta | havanta multe da forto |
| muskola | mus-KO-la | kun fortaj muskoloj |
| malforta | mal-FOR-ta | ne forta |
| juna | JU-na | havanta malmultajn jarojn |
| maljuna | mal-JU-na | pri homo; pri aĵoj oni diras malnova |
| mezaĝa | me-ZA-ĝa | nek tre juna, nek tre maljuna (ReVo) |
| plenaĝa | ple-NA-ĝa | sufiĉe aĝa por plenaj civitanaj rajtoj (ReVo) |
Diri alton kaj aĝon per nombroj
Nombro kaj mezurunuo antaŭ alta aŭ aĝa ricevas la finaĵon -n. PMEG nomas ĝin mezuro, kiu priskribas la adjektivon. Nombrojn vidu ĉe la paĝo pri nombroj.
| Frazo | Prononco | Noto |
|---|---|---|
| Ŝi estas cent sepdek centimetrojn alta. | ŝi ES-tas cent SEP-dek cen-ti-ME-trojn AL-ta | mezuro kun -n |
| Li estas dudek jarojn aĝa. | li ES-tas DU-dek JA-rojn A-ĝa | same kun aĝa |
| Ŝi havas tridek jarojn. | ŝi HA-vas TRI-dek JA-rojn | ankaŭ Ŝi aĝas tridek jarojn, kion PMEG nomas moderna; Zamenhof dirus havi aĝon de tridek jaroj |
| dekdujara knabino | dek-du-JA-ra kna-BI-no | unu vorto, sen -n |
| Li estas du jarojn pli aĝa ol mi. | li ES-tas du JA-rojn pli A-ĝa ol mi | la -n montras la diferencon |
Haroj, vizaĝo kaj okulvitroj
Aliajn korpopartojn vidu ĉe la paĝo pri korpo kaj sano, kaj kolorojn de haroj kaj okuloj ĉe la paĝo pri koloroj.
| Vorto | Prononco | Noto |
|---|---|---|
| hararo | ha-RA-ro | ĉiuj haroj kune; unu haro estas haro |
| longaj, mallongaj haroj | LON-gaj, mal-LON-gaj HA-roj | ordinare en la pluralo |
| bukla | BUK-la | spirale kurba (ReVo) |
| rekta | REK-ta | ne kurba (ReVo) |
| blonda | BLON-da | flava inter ora kaj helbruna |
| ruĝhara, grizhara | ruĝ-HA-ra, griz-HA-ra | koloro + hara; ReVo havas ankaŭ fajrohara |
| kalva | KAL-va | sen haroj sur la kapo; kalva viro estas kalvulo |
| barbo | BAR-bo | barba estas havanta barbon, senbarba sen barbo |
| lipharoj | lip-HA-roj | pluralo; haroj super la supra lipo |
| okulvitroj | o-kul-VI-troj | pluralo; oni portas ilin sur la nazo |
| bela | BE-la | unu vorto por viroj kaj virinoj; malbela estas ne bela |
Okulvitrojn oni portas per porti (vidu vestojn): Ŝi portas okulvitrojn.
Vortoj pri karaktero
Adjektivoj pri karaktero; la notoj montras la kontraŭon per mal-, kie la paro utilas.
| Vorto | Prononco | Noto |
|---|---|---|
| afabla | a-FA-bla | bonvola al aliaj; malafabla estas ne afabla, malĝentila |
| amika | a-MI-ka | kiel amiko |
| ĝentila | ĝen-TI-la | observanta la sociajn decojn; malĝentila estas nepolita |
| gaja | GA-ja | montranta sian ĝojon; vidu sentojn |
| honesta | ho-NES-ta | ne trompanta |
| malavara | mal-a-VA-ra | la kontraŭo de avara (ne volanta doni) |
| modesta | mo-DES-ta | ne fanfaronanta |
| ĉarma | ĈAR-ma | plaĉa kaj alloga |
| hontema | hon-TE-ma | facile hontanta |
| timema | ti-ME-ma | inklina timi |
| kuraĝa | ku-RA-ĝa | ne timanta danĝeron; malkuraĝa estas timema |
| trankvila | tran-KVI-la | senagitiĝa |
| serioza | se-ri-O-za | ne ŝercema |
| amuza | a-MU-za | ridiga aŭ gaje distra |
| saĝa | SA-ĝa | juĝanta bone; malsaĝa estas stulta |
| stulta | STUL-ta | pli forta ol malsaĝa: profunde malhavanta saĝon (ReVo) |
| sprita | SPRI-ta | rapida kaj originala spirito |
| scivolema | sci-vo-LE-ma | volanta ĉion scii |
| diligenta, laborema | di-li-GEN-ta, la-bo-RE-ma | laborema kaj atenta |
| maldiligenta, pigra | mal-di-li-GEN-ta, PI-gra | ne laboremaj |
| pacienca | pa-ci-EN-ca | malpacienca estas ne pacienca |
| parolema | pa-ro-LE-ma | inklina multe paroli |
| silentema | si-len-TE-ma | preferanta silenton (ReVo) |
| kolerema | ko-le-RE-ma | inklina koleri |
Kiel -em-, -ul- kaj mal- konstruas vortojn pri karaktero
| Vortparto | Signifo | Ekzemplo | Rilato |
|---|---|---|---|
| -em- | inklina al | paroli → parolema | verbo → adjektivo |
| -ul- | persono kun la eco | saĝa → saĝulo | adjektivo → persono |
| mal- | la kontraŭo | diligenta → maldiligenta | adjektivo → kontraŭa adjektivo |
-em- signifas naturan emon kaj plej ofte staras post verba radiko: timi donas timema. -ul- faras personon el eco: honesta donas honestulo, juna donas junulo. PMEG aldonas, ke -em- ofte povas fali antaŭ -ul-, do timemulo fariĝas timulo. En la pluralo tiuj vortoj estas neŭtralaj (saĝuloj), sed la singulara -ulo ofte sonas vire, do por virino aldonu -in-: junulino, belulino. PMEG notas, ke multaj parolantoj konsideras ŝi estas belulo malĝusta. Pli multe ĉe la sufiksoj.
mal- renversas la signifon, kaj la paĝo pri kontraŭaj vortoj listigas dekojn da paroj. Ĝi diferencas de ne: Ŝi ne estas afabla estas pli milda ol Ŝi estas malafabla.
Kvar mallongaj priskriboj
Amikino. Mia amikino Anna estas alta kaj svelta. Ŝi havas longajn blondajn harojn kaj bluajn okulojn. Ŝi estas afabla, gaja kaj iom timema.
Avo. Mia avo estas maljuna kaj iom dika. Li havas grizan barbon kaj portas okulvitrojn. Li estas saĝa kaj pacienca, kaj li ŝatas ŝerci.
Knabo. Mia frato estas dekdujara. Li estas malalta kaj maldika, kaj li havas mallongajn brunajn harojn. Li estas scivolema kaj diligenta, sed ne tre parolema.
Demando kaj respondo. Kiel aspektas via nova instruisto? – Li estas juna kaj alta. Li havas barbon kaj okulvitrojn. – Kia li estas? – Li estas tre ĝentila, sed iom serioza.
Adjektivoj akordiĝas kun sia substantivo, do longajn blondajn harojn havas -j kaj -n ĉe ĉiuj tri vortoj (vidu substantivojn kaj adjektivojn). Iom kaj tre mildigas aŭ fortigas ĉiun adjektivon.
Priskribaj vortoj en via lingvo kaj en Esperanto
Kelkaj vortoj aspektas konataj, sed funkcias alie ol en via lingvo:
| Vorto | Atentu |
|---|---|
| alta / granda | La franca grand kaj la germana groß signifas kaj „alta” pri homo, kaj „granda”. En Esperanto granda parolas pri grandeco ĝenerale; pri staturo uzu alta. La pola wysoki, la hispana alto kaj la rusa высокий kongruas kun alta. |
| maljuna / malnova | La angla old, la franca vieux, la germana alt, la pola stary, la hispana viejo kaj la rusa старый servas por homoj kaj por aĵoj. Esperanto disigas: homo estas maljuna, aĵo malnova. |
| bela | Unu vorto por viro kaj virino: bela viro, bela virino. La angla havas handsome / pretty, la pola przystojny / ładna. |
| ĝentila | La franca gentil signifas „afabla, agrabla”, sed ĝentila estas „observanta la sociajn decojn” (ReVo). Por bonvolo uzu afabla. |
| haroj | La angla hair kutime ne havas pluralon, sed Esperanto, kiel la franca cheveux, la germana Haare, la pola włosy kaj la rusa волосы, ordinare uzas pluralon: longaj haroj. Ĉiuj haroj kune estas hararo. |
| okulvitroj | Pluralo, kiel la angla glasses, la franca lunettes, la hispana gafas, la pola okulary kaj la rusa очки. La germana Brille estas singulara. |
Ankaŭ la strukturo de la lingvoj diferencas:
- Aĝo. La angla (I am 30) kaj la germana (Ich bin 30 Jahre alt) uzas „esti”, la franca (J'ai 30 ans), la hispana (Tengo 30 años) kaj la pola (Mam 30 lat) „havi”, la rusa (Мне 30 лет) dativon. Esperanto havas ambaŭ konstruojn: Ŝi estas tridek jarojn aĝa kaj Ŝi havas tridek jarojn.
- Alteco. La franca diras Je mesure 1,75 m, la pola Mam 175 cm wzrostu, la germana Ich bin 1,75 m groß. En Esperanto la alteco estas mezuro antaŭ la adjektivo: Mi estas cent sepdek kvin centimetrojn alta.
- Prononco. Ŝ en ŝi sonas kiel la angla sh, la germana sch aŭ la pola sz; ĉ en ĉarma kiel la angla ch en chair aŭ la pola cz; ĝ en saĝa kaj kuraĝa kiel la angla j en jam aŭ la pola dż.
Oftaj demandoj
Kiel oni priskribas la altecon kaj la aĝon de homo?
Per alta kaj malalta: Li estas alta, ŝi estas malalta (ankaŭ pri aĵoj). Pri aĝo servas juna kaj maljuna; pri aĵoj oni diras malnova, ne maljuna.
Kiel oni demandas pri la aspekto de homo?
Diru Kiel li aspektas? por la aspekto. Kia li estas? estas pli larĝa: la respondo povas priskribi aspekton aŭ karakteron.
Kiel oni diras la aĝon de homo?
Diru Li estas dudek jarojn aĝa aŭ Li havas dudek jarojn. Antaŭ substantivo sufiĉas unu vorto: dudekjara viro.
Kio estas la diferenco inter timema kaj timulo?
Timema estas adjektivo: inklina timi. Timulo estas substantivo: timema homo, mallongigo de timemulo.
Ĉu bela taŭgas por viro kaj por virino?
Ambaŭ estas bela: bela viro, bela virino. Belulo estas bela homo; pri virino pli sekure estas belulino.
Fontoj
- PMEG – N por mezuro (mezuroj kiel dudek jarojn aĝa)
- PMEG – Tabelvortoj je A (kia) kaj je EL (kiel, kiom)
- PMEG – EM, UL kaj MAL
- ReVo: alta, dika, juna, bela, belulo, blonda, haro, hararo, lipharoj, barbo, kalva, okulvitroj, bukla, rekta
- ReVo: svelta, magra, korpulenta, muskola, kresko, aĝo, mezaĝa, plenaĝa, aspekti
- ReVo: afabla, amika, ĝentila, gaja, honesta, avara, malavara, modesta, ĉarma, hontema, timema, kuraĝa, trankvila, serioza, amuza
- ReVo: saĝa, saĝulo, stulta, sprita, scivolema, diligenta, laborema, pigra, pacienca, parolema, silentema, kolerema, ŝerci
- Fundamento de Esperanto – Ekzercaro (lipharoj, gajaj, kuraĝa, diligenta, honesta)
- Tatoeba (CC BY 2.0 FR), por kontroli la demandformojn: #517979, #433818, #2207708, #1473189, #2773294
Se Esperantopedia helpis vin, vi povas subteni ĝin.