Esperanto’da insanları tarif etme: görünüş ve karakter

Esperanto’da bir insanı esti “olmak” ve -a ile biten bir sıfatla tarif edersiniz: Ŝi estas alta “O (kadın) uzun boylu”, Li estas afabla “O (erkek) nazik”. Kişinin sahip olduklarını havi “sahip olmak” ve bir isimle söylersiniz: Li havas barbon “Sakalı var”. Soru için Kia li estas? “Nasıl biri?” ya da Kiel li aspektas? “Nasıl görünüyor?” deyin. Okunuş sütunu kelimeleri hecelere böler, vurgulu heceyi büyük harflerle gösterir ve sesleri Türkçe yazımla verir.

Türkçede “o” hem kadın hem erkek için geçer; Esperanto ise ŝi (kadın) ile li (erkek) arasında ayrım yapar. Tablolarda cinsiyetin önemli olduğu yerlerde Türkçe karşılığın yanına (kadın) ya da (erkek) eklenmiştir.

#Bir kişiyi sormak

#Boy, yapı ve yaş

#Sayılarla boy ve yaş

Sayı ve birim, alta ya da aĝa’nın önüne gelirse -n eki alır. PMEG bunu sıfatı betimleyen bir ölçü olarak adlandırır. Sayılar için sayılar sayfasına bakın.

Türkçede yaş “yaşında” ile söylenir; Esperanto’da ise havi “sahip olmak” fiili ya da aĝa sıfatı kullanılır. Türkçedeki “on iki yaşındaki kız” gibi, bir adın önünde tek kelime de yeter: dekdujara knabino.

#Saç, yüz ve gözlük

Diğer vücut bölümleri vücut ve sağlık sayfasında, saç ve göz renkleri renkler sayfasındadır.

Gözlük takmak için porti kullanılır (bkz. giysiler): Ŝi portas okulvitrojn – “Gözlük takıyor.”

#Karakter kelimeleri

Karakter sıfatları. İşe yarar olduğu yerlerde mal- ile kurulan karşıt anlamlısı Not sütununda verilmiştir.

#-em-, -ul- ve mal- karakter kelimelerini nasıl kurar?

-em- doğal bir eğilimi anlatır ve çoğunlukla bir fiil köküne eklenir: timi “korkmak” → timema. -ul- bir niteliği kişiye çevirir: honesta → honestulo, juna → junulo. PMEG, -ul-’dan önce -em-’in çoğu zaman atılabileceğini belirtir; böylece timemulo yerine timulo denir. Çoğulda bu kelimeler cinsiyet bakımından nötrdür (saĝuloj “bilge insanlar”), ama tekil -ulo çoğu zaman erkek gibi duyulur; bu yüzden kadın için -in- eklenir: junulino, belulino. PMEG, birçok konuşurun ŝi estas belulo cümlesini yanlış bulduğunu belirtir. Daha fazlası son ekler sayfasında.

mal- anlamı tersine çevirir; karşıtlar sayfasında onlarca çift var. ne’den farklıdır: Ŝi ne estas afabla “Nazik değil” cümlesi, Ŝi estas malafabla “Nezaketsiz” cümlesinden daha yumuşaktır.

#Dört kısa tarif

Bir arkadaş. Mia amikino Anna estas alta kaj svelta. Ŝi havas longajn blondajn harojn kaj bluajn okulojn. Ŝi estas afabla, gaja kaj iom timema. – “Arkadaşım Anna uzun boylu ve ince yapılı. Uzun sarı saçları ve mavi gözleri var. Nazik, neşeli ve biraz çekingen.”

Bir büyükbaba. Mia avo estas maljuna kaj iom dika. Li havas grizan barbon kaj portas okulvitrojn. Li estas saĝa kaj pacienca, kaj li ŝatas ŝerci. – “Büyükbabam yaşlı ve biraz kilolu. Gri sakalı var ve gözlük takıyor. Bilge ve sabırlı; şaka yapmayı da seviyor.”

Bir erkek çocuk. Mia frato estas dekdujara. Li estas malalta kaj maldika, kaj li havas mallongajn brunajn harojn. Li estas scivolema kaj diligenta, sed ne tre parolema. – “Kardeşim on iki yaşında. Kısa boylu ve ince; kısa kahverengi saçları var. Meraklı ve çalışkan, ama pek konuşkan değil.”

Soru ve cevap. Kiel aspektas via nova instruisto? – Li estas juna kaj alta. Li havas barbon kaj okulvitrojn. – Kia li estas? – Li estas tre ĝentila, sed iom serioza. – “Yeni öğretmeniniz nasıl görünüyor? Genç ve uzun boylu. Sakalı ve gözlüğü var. Nasıl biri? Çok kibar ama biraz ciddi.”

Türkçede sıfat isimle birlikte değişmez; Esperanto’da ise sıfat isimle uyum gösterir, bu yüzden longajn blondajn harojn üç kelimede de -j ve -n taşır (bkz. isimler ve sıfatlar). Iom “biraz” ve tre “çok” her sıfatı yumuşatır ya da güçlendirir.

#Sık sorulan sorular

#Esperanto’da bir insan için “uzun boylu” ve “kısa boylu” nasıl denir?

Alta uzun boylu, malalta kısa boyludur (“alçak” anlamı da var). Yaş için juna genç, maljuna yaşlıdır.

#Esperanto’da birinin nasıl göründüğü nasıl sorulur?

Görünüş için Kiel li aspektas? deyin. Kia li estas? daha geniştir: cevap görünüşle de karakterle de ilgili olabilir.

#Esperanto’da bir kişinin yaşı nasıl söylenir?

Li estas dudek jarojn aĝa ya da Li havas dudek jarojn deyin. Bir adın önünde tek kelime yeter: dudekjara viro “yirmi yaşında bir adam”.

#timema ile timulo arasındaki fark nedir?

Timema bir sıfattır, “ürkek”. Timulo bir addır, “ürkek biri”; timemulo’nun kısaltmasıdır.

#Esperanto’da “yakışıklı” ve “güzel” nasıl denir?

İkisi de bela: bela viro “yakışıklı bir adam”, bela virino “güzel bir kadın”. Belulo “güzel kişi” demektir; kadın için belulino daha güvenlidir.

#Kaynaklar

• PMEG – N por mezuro (dudek jarojn aĝa gibi ölçüler)
• PMEG – Tabelvortoj je A (kia) ve je EL (kiel, kiom)
• PMEG – EM, UL ve MAL
• ReVo: alta, dika, juna, bela, belulo, blonda, haro, hararo, lipharoj, barbo, kalva, okulvitroj, bukla, rekta
• ReVo: svelta, magra, korpulenta, muskola, kresko, aĝo, mezaĝa, plenaĝa, aspekti
• ReVo: afabla, amika, ĝentila, gaja, honesta, avara, malavara, modesta, ĉarma, hontema, timema, kuraĝa, trankvila, serioza, amuza
• ReVo: saĝa, saĝulo, stulta, sprita, scivolema, diligenta, laborema, pigra, pacienca, parolema, silentema, kolerema, ŝerci
• Fundamento de Esperanto – Ekzercaro (lipharoj, gajaj, kuraĝa, diligenta, honesta)
• Tatoeba (CC BY 2.0 FR), soru biçimlerini doğrulayan cümleler: #517979, #433818, #2207708, #1473189, #2773294