Opis człowieka po esperancku: wygląd, wiek, charakter

Człowieka opisuje się po esperancku czasownikiem esti – „być” – i przymiotnikiem zakończonym na -a: Ŝi estas alta – „Ona jest wysoka”, Li estas afabla – „On jest miły”. Aby powiedzieć, co ktoś ma, użyj czasownika havi – „mieć” – i rzeczownika: Li havas barbon – „Ma brodę”. Pytasz: Kia li estas? – „Jaki on jest?” albo Kiel li aspektas? – „Jak on wygląda?”. Zapis wymowy dzieli słowa na sylaby, a sylaba akcentowana jest zapisana wielkimi literami; dźwięki są zapisane po polsku (ĉ = cz, ĝ = dż, ĥ = ch, ĵ = ż, ŝ = sz, ŭ = ł, v = w, c = jak w „cena”).

#Pytanie o człowieka

#Wzrost, budowa i wiek

#Wzrost i wiek w liczbach

Liczba z jednostką przed alta lub aĝa dostaje końcówkę -n. PMEG nazywa ją miarą opisującą przymiotnik. Liczebniki opisuje strona o liczebnikach.

#Włosy, twarz i okulary

Inne części ciała są na stronie ciało i zdrowie, a kolory włosów i oczu na stronie kolory.

Okulary się nosi czasownikiem porti (zob. ubrania): Ŝi portas okulvitrojn – „Nosi okulary”.

#Słowa o charakterze

Przymiotniki opisujące charakter; w uwadze podane jest przeciwieństwo z mal- tam, gdzie para się przydaje.

#Jak -em-, -ul- i mal- tworzą słowa o charakterze

-em- oznacza naturalną skłonność i zwykle stoi przy rdzeniu czasownikowym: z timi – „bać się” powstaje timema. -ul- zamienia cechę w osobę: z honesta jest honestulo, z juna – junulo. PMEG dodaje, że -em- można często pominąć przed -ul-, więc timemulo skraca się do timulo. W liczbie mnogiej te słowa są neutralne (saĝuloj – „mędrcy”), ale -ulo w liczbie pojedynczej często brzmi jak rodzaj męski, więc dla kobiety dodaj -in-: junulino, belulino. PMEG zauważa, że wielu mówiących uważa ŝi estas belulo za błąd. Więcej w artykule o przyrostkach.

mal- odwraca znaczenie, a strona o przeciwieństwach wylicza dziesiątki par. Różni się od ne: Ŝi ne estas afabla – „Nie jest miła” jest łagodniejsze niż Ŝi estas malafabla – „Jest niemiła”.

#Dla Polaków: co jest podobne, a co inne

Wiek jak po polsku. Polskie „Mam dwadzieścia lat” to dosłownie Mi havas dudek jarojn. Rzeczownik jaro nie zmienia się jak „rok, lata, lat”: jest tylko unu jaro, du jaroj, kvin jaroj. Po havi liczba lat jest zwykłym dopełnieniem, więc dostaje -n.

Jaki i jak. Polskie „Jaki on jest?” to Kia li estas?, a „Jak on wygląda?” – Kiel li aspektas?. W obu językach pytanie „jaki” jest szersze: odpowiedź może dotyczyć wyglądu albo charakteru.

Stary człowiek, stary dom. Polskie „stary” obejmuje i ludzi, i rzeczy. Po esperancku człowiek jest maljuna, a rzecz malnova: maljuna viro – „stary mężczyzna”, malnova domo – „stary dom”.

Przymiotnik nie ma rodzaju. Polskie „wysoki, wysoka, wysocy” to po esperancku zawsze alta (w liczbie mnogiej altaj): Li estas alta, Ŝi estas alta, Ili estas altaj. O płci mówią zaimki li i ŝi.

-em- jak „-liwy”. Polskie „-liwy” z rzeczownika robi przymiotnik o skłonności: „wstyd” → „wstydliwy”, „bojaźń” → „bojaźliwy”. Tak samo działa -em-: hontema – „wstydliwy”, timema – „bojaźliwy”.

Uwaga na podobne brzmienia. Sprita przypomina „sprytny”, ale znaczy raczej „dowcipny, błyskotliwy”. Honesta to „uczciwy”, nie „honorowy”. Bela to „piękny”; polska „bela” to zwój tkaniny.

#Cztery krótkie opisy

Przyjaciółka. Mia amikino Anna estas alta kaj svelta. Ŝi havas longajn blondajn harojn kaj bluajn okulojn. Ŝi estas afabla, gaja kaj iom timema. – „Moja przyjaciółka Anna jest wysoka i smukła. Ma długie blond włosy i niebieskie oczy. Jest miła, wesoła i trochę bojaźliwa.”

Dziadek. Mia avo estas maljuna kaj iom dika. Li havas grizan barbon kaj portas okulvitrojn. Li estas saĝa kaj pacienca, kaj li ŝatas ŝerci. – „Mój dziadek jest stary i trochę tęgi. Ma siwą brodę i nosi okulary. Jest mądry i cierpliwy i lubi żartować.”

Chłopiec. Mia frato estas dekdujara. Li estas malalta kaj maldika, kaj li havas mallongajn brunajn harojn. Li estas scivolema kaj diligenta, sed ne tre parolema. – „Mój brat ma dwanaście lat. Jest niski i szczupły i ma krótkie brązowe włosy. Jest ciekawski i pilny, ale niezbyt gadatliwy.”

Pytanie i odpowiedź. Kiel aspektas via nova instruisto? – Li estas juna kaj alta. Li havas barbon kaj okulvitrojn. – Kia li estas? – Li estas tre ĝentila, sed iom serioza. – „Jak wygląda twój nowy nauczyciel? Jest młody i wysoki. Ma brodę i okulary. Jaki jest? Jest bardzo grzeczny, ale trochę poważny.”

Przymiotniki zgadzają się z rzeczownikiem, więc w longajn blondajn harojn wszystkie trzy słowa mają -j i -n (zob. rzeczowniki i przymiotniki). Iom – „trochę” i tre – „bardzo” łagodzą lub wzmacniają każdy przymiotnik.

#Częste pytania

#Jak powiedzieć po esperancku „wysoki” i „niski” o człowieku?

Alta to wysoki, a malalta – niski (także „nisko położony”). Wiek: juna to młody, a maljuna – stary.

#Jak zapytać po esperancku, jak ktoś wygląda?

Powiedz Kiel li aspektas? – „Jak on wygląda?”. Pytanie Kia li estas? – „Jaki on jest?” jest szersze: odpowiedź może dotyczyć wyglądu albo charakteru.

#Jak powiedzieć po esperancku, ile ktoś ma lat?

Powiedz Li estas dudek jarojn aĝa albo Li havas dudek jarojn – „Ma dwadzieścia lat”. Przed rzeczownikiem wystarczy jedno słowo: dudekjara viro – „dwudziestoletni mężczyzna”.

#Jaka jest różnica między timema a timulo?

Timema to przymiotnik, „bojaźliwy”. Timulo to rzeczownik, „osoba bojaźliwa”, skrót od timemulo.

#Jak powiedzieć po esperancku „przystojny” albo „ładna”?

Oba to bela: bela viro – „przystojny mężczyzna”, bela virino – „piękna kobieta”. Belulo znaczy „piękna osoba”; dla kobiety bezpieczniejsze jest belulino.

#Źródła

• PMEG – N por mezuro (miary, np. dudek jarojn aĝa)
• PMEG – Tabelvortoj je A (kia) i je EL (kiel, kiom)
• PMEG – EM, UL i MAL
• ReVo: alta, dika, juna, bela, belulo, blonda, haro, hararo, lipharoj, barbo, kalva, okulvitroj, bukla, rekta
• ReVo: svelta, magra, korpulenta, muskola, kresko, aĝo, mezaĝa, plenaĝa, aspekti
• ReVo: afabla, amika, ĝentila, gaja, honesta, avara, malavara, modesta, ĉarma, hontema, timema, kuraĝa, trankvila, serioza, amuza
• ReVo: saĝa, saĝulo, stulta, sprita, scivolema, diligenta, laborema, pigra, pacienca, parolema, silentema, kolerema, ŝerci
• Fundamento de Esperanto – Ekzercaro (lipharoj, gajaj, kuraĝa, diligenta, honesta)
• Tatoeba (CC BY 2.0 FR), potwierdzenie form pytań: #517979, #433818, #2207708, #1473189, #2773294