Zakupy i pieniądze po esperancku: ceny, płacenie, bank

Kupować po esperancku to aĉeti, sprzedawać – vendi, płacić – pagi, a kosztować – kosti. Sklep to vendejo lub butiko, cena – prezo, a pieniądze – mono. Cena po kosti dostaje końcówkę -n: Ĝi kostas dek du eŭrojn – „Kosztuje dwanaście euro”. Zapis wymowy dzieli słowa na sylaby, a sylaba akcentowana jest zapisana wielkimi literami; dźwięki są zapisane po polsku (ĉ = cz, ĝ = dż, ĥ = ch, ĵ = ż, ŝ = sz, ŭ = ł, v = w, c = jak w „cena”).

#Sklepy i targi

Nazwy sklepów mają jeden wzór: co się sprzedaje + -vendejo, jak w libr·o·vend·ej·o. Przyrostek -ej- oznacza „miejsce”, a -ist- – osobę wykonującą zajęcie, więc vendisto to sprzedawca, a butikisto – sklepikarz. Zob. słowotwórstwo, przyrostki i zawody i praca. Ubrania, rozmiary i zwroty z przymierzalni są na stronie ubrania, a krótkie zwroty na wyjazd na stronie podróże.

#Kupowanie, sprzedawanie i płacenie

Kara znaczy też „drogi, ukochany”, a ReVo oznacza jego sens „kosztowny” jako archaiczny. ReVo odradza też pagi la manĝon („zapłacić posiłek”) i proponuje pripagi la manĝon; zwykła forma to pagi por la manĝo.

#Jak działają ceny w zdaniu

Cena to miara, jak długość czy ciężar, a miara po czasowniku dostaje -n. Gramatyka PMEG wyjaśnia to na zdaniu z Fundamento: Kvar metroj da tiu ĉi ŝtofo kostas naŭ frankojn – „Cztery metry tej tkaniny kosztują dziewięć franków”. Słowa naŭ frankojn są dopełnieniem miary, które pokazuje koszt, a nie dopełnieniem bliższym. ReVo się zgadza i oznacza kosti jako nieprzechodni. Liczebniki się nie zmieniają; rzeczownik po nich dostaje -j od du wzwyż, a jako cena – -n. Zob. biernik, liczebniki i konwerter liczb.

PMEG ostrzega przed zdaniem kostas dek eŭrojn po metro: po należy do kwoty, która się powtarza. PMEG sugeruje też por przy wyraźnym kupnie i sprzedaży oraz kontraŭ przy innych wymianach, ale zaznacza, że granica jest często płynna; ReVo przy sprzedaży używa obu.

#Banki i pieniądze

Prunti działa w obie strony, a ReVo podaje oba znaczenia: Mi pruntis al li monon to „Pożyczyłem mu pieniądze”, a Mi pruntis monon de amiko – „Pożyczyłem pieniądze od przyjaciela”. Polskie „pożyczać” ma tę samą dwuznaczność. Dla jasności użyj pruntedoni – „pożyczyć komuś” i pruntepreni – „pożyczyć od kogoś”; ReVo podaje oba i uznaje zapis dwuwyrazowy (prunte doni) za bardziej regularny. Sama pożyczka to prunto.

#Waluty

Pieniądze danego kraju to jego valuto – „waluta”; jednostka pieniężna to monunuo. Nazwy są zwykłymi rzeczownikami pisanymi małą literą: unu dolaro, dek dolaroj, a jako cena dek dolarojn. Mniejsze jednostki to cendo – „cent”, penco – „pens” i kopeko – „kopiejka” (setna część rubla). Jen pisze się tak samo jak eno – „wnętrze”, więc odróżnia je tylko kontekst.

Spesmilo. Esperanto miało kiedyś własną walutę. Spesmilo (₷) zaproponował w 1907 roku René de Saussure, a używano jej przed pierwszą wojną światową, głównie przez Ĉekbanko Esperantista, esperancki bank czekowy. Jedno spesmilo to 1000 spesoj, czyli 0,733 g czystego złota, mniej więcej pół dolara amerykańskiego. Angielska Wikipedia nazywa ją przestarzałą. PMEG cytuje zdanie Mia ringo valoras tri kaj duonon da spesmiloj – „Mój pierścionek jest wart trzy i pół spesmila”.

#Rozmowa na targu

#Dla Polaków: znane słowa i pułapki

Wiele słów znasz już z polskiego: banko – „bank”, kaso – „kasa”, kliento – „klient”, rabato – „rabat”, bazaro – „bazar”, apoteko – „apteka”, dolaro – „dolar”, valuto – „waluta”. Kvitanco przypomina potoczny „kwit”. Bankaŭtomato to dosłownie „bank-automat”, czyli polski bankomat.

Liczba przy cenie. Po polsku rzeczownik zmienia się razem z liczebnikiem: „1 złoty, 2 złote, 5 złotych”. Po esperancku jest jedna reguła: unu zloto, du zlotoj, kvin zlotoj, a cena po kosti dostaje jeszcze -n. Kiom kostas la bileto? – Ĝi kostas dek du zlotojn kaj kvindek groŝojn. – „Ile kosztuje bilet?” – „Dwanaście złotych pięćdziesiąt groszy.”

Za i kartą. Polskie „zapłacić za coś” to pagi por, a „zapłacić kartą” – pagi per karto: polski narzędnik odpowiada przyimkowi per.

#Częste pytania

#Jak powiedzieć po esperancku „Ile to kosztuje?”?

Kiom kostas ĝi? (KI-om KOS-tas dżi). Aby nazwać rzecz, postaw ją po czasowniku: Kiom kostas la pomoj? – „Ile kosztują jabłka?” Odpowiedź ma -n: Ili kostas du eŭrojn.

#Czy cena po kosti dostaje -n?

Tak: Ĝi kostas dek eŭrojn. PMEG nazywa to -n dopełnieniem miary, a nie bliższym, a ReVo oznacza kosti jako nieprzechodni. Po esti i por cena nie ma -n: La prezo estas dek eŭroj, por dek eŭroj.

#Jaka jest różnica między butiko a vendejo?

Oba znaczą „sklep”. ReVo definiuje butiko jako sklep przy ulicy, sprzedający detalicznie, a vendejo jako każde miejsce sprzedaży i kupna. Targ ze straganami to bazaro; ReVo zaznacza, że merkato nigdy nie jest miejscem, tylko rynkiem w sensie ekonomicznym.

#Jak po esperancku nazywa się jen?

Eno, jak w Ĝi kostas cent enojn – „Kosztuje sto jenów” (ReVo; Vikipedio). Jeno to inne słowo, znaczące „następujące”.

#Jak po esperancku nazywa się polski złoty?

Zloto, w liczbie mnogiej zlotoj; setna część złotego to groŝo: 1 zloto = 100 groŝoj (ReVo; Vikipedio). Cena: Ĝi kostas dudek zlotojn. – „Kosztuje dwadzieścia złotych.”

#Czy istnieje waluta esperancka?

Historycznie tak: spesmilo, zaproponowane w 1907 roku i używane przed pierwszą wojną światową. Angielska Wikipedia opisuje je jako przestarzałe.

#Źródła

• ReVo: vendi, vendejo, ĉiovendejo, butikumi, butiko, butikisto, retbutiko, bazaro, superbazaro, merkato, magazeno
• ReVo: apoteko, bakejo, librovendejo, aĉeti, aĉetsako, ĉaro, aĉetĉareto
• ReVo: pagi, kosti, valori, prezo, rabato, kvitanco, kaso, kasisto, kliento, kara
• ReVo: mono, monero, monujo, restmono, trinkmono, monunuo, kontante, kreditkarto, bankokarto, debetkarto, bankkonto, ŝparkonto, bankaŭtomato, monaŭtomato, banknoto
• ReVo: banko, bankejo, deponi, ŝpari, prunti, interezo, ŝuldi, salajro, valuto
• ReVo: eŭro, dolaro, pundo, eno (jen), eno (wnętrze), rublo, zloto, groŝo, franko, juano, cendo, penco, kopeko, speso, spesmilo
• PMEG: N-finaĵo por mezuro (kostas naŭ frankojn, valoras … spesmiloj)
• PMEG: por, per, po, kontraŭ
• Wikipedia: Spesmilo, Vikipedio: Spesmilo, Wikipédia: Spesmilo
• Vikipedio: Japana eno, Vikipedio: Zloto