Esperanto’da alışveriş ve para: fiyatlar, ödeme, bankalar

Esperanto’da “satın almak” aĉeti, “satmak” vendi, “ödemek” pagi, “mal olmak, tutmak” ise kosti demektir. “Dükkân” vendejo ya da butiko, “fiyat” prezo, “para” mono olur. Fiyat, kosti fiilinden sonra -n ekini alır: Ĝi kostas dek du eŭrojn – “On iki avro tutuyor.” Okunuş rehberleri kelimeleri hecelere böler, vurgulu heceyi büyük harflerle gösterir ve sesleri Türkçe yazımla verir (ç = ĉ, c = ĝ, ş = ŝ, y = j, u = ŭ, ts = c).

#Dükkânlar ve pazarlar

Dükkân adları tek bir kalıbı izler: satılan şey + -vendejo, örneğin libr·o·vend·ej·o. -ej- eki “yer”, -ist- eki bir şeyi yapan kişi demektir; bu yüzden vendisto satıcı, butikisto dükkâncıdır. Bkz. kelime türetme, son ekler ve meslekler ve iş. Giysiler, bedenler ve deneme kabini ifadeleri giysiler sayfasında, geziler için hızlı alışveriş ifadeleri ise seyahat sayfasındadır. Türkçede “pazar” hem çarşıdır hem haftanın bir günüdür; Esperanto’da bunlar bazaro ve dimanĉo olarak ayrılır.

#Satın almak, satmak ve ödemek

Kara ayrıca “sevgili, aziz” demektir ve ReVo onun “pahalı” anlamını eskimiş olarak işaretler. ReVo ayrıca pagi la manĝon “yemeği ödemek” sözünün kaçınılması gerektiğini söyler ve pripagi la manĝon önerir; yalın biçim pagi por la manĝo’dur.

#Fiyat cümlede nasıl çalışır

Fiyat, uzunluk ya da ağırlık gibi bir ölçüdür ve fiilden sonra gelen ölçü -n alır. Başvuru dil bilgisi PMEG, Fundamento’daki Kvar metroj da tiu ĉi ŝtofo kostas naŭ frankojn “Bu kumaştan dört metre dokuz franka mal olur” cümlesini açıklar: naŭ frankojn bir nesne değil, maliyeti gösteren bir ölçü tümlecidir. ReVo da aynı görüştedir ve kosti’yi geçişsiz olarak işaretler. Sayı kelimeleri hiç değişmez; arkalarındaki isim du’dan itibaren -j, fiyat için ise -n alır. Türkçede fiyat “on avroya mal olur” diye yönelme durumuyla söylenir; Esperanto’da bu iş -n ile görülür. Bkz. belirtme durumu, sayılar ve sayı çevirici.

PMEG, kostas dek eŭrojn po metro biçimine karşı uyarır: po, tekrar eden toplamdan önce gelir. PMEG ayrıca açık alım satım için por, diğer değişimler için kontraŭ önerir, ama sınırın çoğu zaman bulanık olduğunu söyler; ReVo satışlar için ikisini de kullanır.

#Bankalar ve para

Prunti iki yönde de çalışır ve ReVo iki anlamı da verir: Mi pruntis al li monon “Ona ödünç para verdim”, Mi pruntis monon de amiko “Bir arkadaştan ödünç para aldım”. Açıklık için pruntedoni “ödünç vermek” ve pruntepreni “ödünç almak” kullanın; ReVo ikisini de verir ve iki kelimeli yazımı (prunte doni) daha düzenli bulur. Türkçede de yönü “ödünç vermek” ve “ödünç almak” diye ayırırsınız. Borcun kendisi prunto’dur.

#Para birimleri

Bir ülkenin parası onun valuto’sudur “para birimi”; bir para birimi ise monunuo. Adlar sıradan, küçük harfli isimlerdir: unu dolaro, dek dolaroj, fiyat olarak dek dolarojn. Alt birimler arasında cendo “sent”, penco “peni” ve kopeko “kapik” (rublenin yüzde biri) vardır. Yen, eno “iç kısım” kelimesi gibi yazıldığı için ayrımı yalnızca bağlam yapar. Türk lirası için ReVo’da bir madde bulamadık (ReVo’daki liro İtalya’nın eski para birimidir), bu yüzden bir ad uydurmuyoruz; gerektiğinde la turka valuto “Türkiye’nin para birimi” diyebilirsiniz.

Spesmilo. Esperanto’nun bir zamanlar kendi parası vardı. Spesmilo (₷) 1907’de René de Saussure tarafından önerildi ve Birinci Dünya Savaşı’ndan önce, özellikle bir Esperanto çek bankası olan Ĉekbanko Esperantista aracılığıyla kullanıldı. Bir spesmilo 1.000 speso’ydu; 0,733 g saf altına, yaklaşık yarım ABD dolarına denkti. İngilizce Vikipedi onu kullanımdan kalkmış olarak niteler. PMEG şu örneği aktarır: Mia ringo valoras tri kaj duonon da spesmiloj – “Yüzüğüm üç buçuk spesmilo değerinde.”

#Pazarda bir konuşma

#Sık sorulan sorular

#Esperanto’da “Ne kadar?” nasıl denir?

Kiom kostas ĝi? (Kİ-om KOS-tas ci). Şeyi söylemek için fiilden sonra koyun: Kiom kostas la pomoj? – “Elmalar ne kadar?” Yanıtta -n bulunur: Ili kostas du eŭrojn.

#kosti’den sonra fiyat -n alır mı?

Evet: Ĝi kostas dek eŭrojn. PMEG bu -n ekini bir nesne değil, ölçü tümleci sayar; ReVo kosti’yi geçişsiz olarak işaretler. esti ya da por’dan sonra fiyat -n almaz: La prezo estas dek eŭroj, por dek eŭroj.

#butiko ile vendejo arasındaki fark nedir?

İkisi de “dükkân” demektir. ReVo butiko’yu cadde seviyesinde perakende satış yapan dükkân, vendejo’yu satış ve alışveriş için ayrılmış herhangi bir yer diye tanımlar. Tezgâhlı bir pazar bazaro’dur; ReVo, merkato’nun hiçbir zaman bir yer olmadığını, yalnızca ekonomik anlamdaki pazar olduğunu söyler.

#Esperanto’da yen nedir?

Eno, örneğin Ĝi kostas cent enojn – “Yüz yen tutuyor” (kelime ReVo’da ve Esperanto Vikipedisi’nde vardır; ReVo’nun kendi örneği ĉiu telero kostas 100 enojn). Jeno ise başka bir kelimedir, “aşağıdaki” demektir.

#Esperanto’nun kendi para birimi var mı?

Tarihsel olarak evet: spesmilo, 1907’de önerildi ve Birinci Dünya Savaşı’ndan önce kullanıldı. İngilizce Vikipedi onu kullanımdan kalkmış olarak niteler.

#Kaynaklar

• ReVo: vendi, vendejo, ĉiovendejo, butikumi, butiko, butikisto, retbutiko, bazaro, superbazaro, merkato, magazeno
• ReVo: apoteko, bakejo, librovendejo, aĉeti, aĉetsako, ĉaro, aĉetĉareto
• ReVo: pagi, kosti, valori, prezo, rabato, kvitanco, kaso, kasisto, kliento, kara
• ReVo: mono, monero, monujo, restmono, trinkmono, monunuo, kontante, kreditkarto, bankokarto, debetkarto, bankkonto, ŝparkonto, bankaŭtomato, monaŭtomato, banknoto
• ReVo: banko, bankejo, deponi, ŝpari, prunti, interezo, ŝuldi, salajro, valuto
• ReVo: eŭro, dolaro, pundo, eno (yen), eno (iç kısım), rublo, zloto, franko, juano, cendo, penco, kopeko, speso, spesmilo, liro
• PMEG: N-finaĵo por mezuro (kostas naŭ frankojn, valoras … spesmiloj)
• PMEG: por, per, po, kontraŭ
• Wikipedia: Spesmilo, Vikipedio: Spesmilo, Wikipédia: Spesmilo
• Vikipedio: Japana eno
• TDK Güncel Türkçe Sözlük: Türkçe karşılıkların yazımı